Giriş
Avrasya arkeoloji dünyasında son kuramsal çalışmalardan birinde (Güneri, 2022Güneri (2022). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.) geliştirilen ‘Uzun Yürüyüş hipotezi’, ‘Son Buzul Çağı Doruğu/ Last Glacial Maximum’ sonunda (Günümüzden Önce [GÖ] yaklaşık [y] 18.000-14.000 arasında) Yenisey-Lena bölgesinde “tek bir dili konuşan küçük halk gruplarının” yaşadığı bilgisinden hareketle bu zaman aralığının sonunda bu halkların bir bölümünün göçlerle çeşitli bölgelere yayıldığını öngörüyor (Güneri, 2022Güneri (2022). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.). Bu çalışmaların sonuçlarına göre (Güneri, 2022Güneri (2022). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.) MÖ 12.000’ler öncesinde, Batıda Yenisey, Kuzeyde Yenisey’’i besleyen Angara nehri, Güneyde Baykal bölgesi ile sınırlanan bölgeden çıkan kitle göçleri Batı yönde yürüyerek Yakın Doğu’ya ulaştılar. Sibirya-Doğu Anadolu arasında kat edilen mesafe büyük ölçüde İpek Yolu hattı üzerinden geçiyor (Resim 1):Angara-Baykal→Yeniseyvadisi→Şincan-Uygur→Doğu Kazakistan→Güney Kırgızistan→Güney Türkmenistan→Kuzey İran→- Güney Hazar kıyıları→Zagros dağları→Güney Mezopotamya→Kuzey Irak→Güneydoğu Anadolu.
‘Kuram’, Üst Palrolitik Çağda mevcut veriler dikkate alınarak Angara-Baykal (Yenisey- Lena) bölgesinde konuşulan tek dili ‘Arkaik Yenisey-Lena Dili’ olarak tanımlıyor (Güneri, 2022Güneri (2022). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.). GÖ 14.000’lere kadar bölgede tek bir dil konuşulmuş ancak bu zaman noktasından sonra farklı coğrafyaları hedefleyen ‘Arkaik Yenisey- Lena kültürü’ halkları uzunca bir süre içinde dillerini farklı coğrafyalarda, farklı yönlerde geliştirmiştir. Yani GÖ 14.000’ler öncesinde tek bir dilken Neolitik Çağlara kadar geçen yaklaşık beş-altı bin yıl içinde ‘Arkaik Yenisey-Lena Dili’, hem Kuzey Asya’da hem de uzak coğrafyalarda farklı yönlerde gelişen farklı dillere dönüşecektir. Dillerin gelişim süreçleri sonunda dillerin ortak paydasında, eklentili/agglutinative dil özelliği ile bol miktarda ortak sözcükler dışında bir şey kalmayacaktır. Batı yönde kendine yol arayan ‘Arkaik Yenisey-Lena kültürü’ halk grupları kendi bölgelerinden ayrıldıktan sonra farklı coğrafyalarda
dillerini farklı yönlerde geliştirmiş olmalıydılar. Epi-Pakeolitik dönemde ulaştıkları Yakın Doğu bölgesinde ise bu halklar (Sümer, Elam, Hurri, Hiksos, Kassit, Guti, ‘Luristan Demircileri’ vd) (Resim 2) zaman içinde kendi eklentili dillerini konuşuyor olacaklardı1.
Son yapılan araştırmalar en geç GÖ 14.000’lerde ‘Yeni Dünya (Kuzey Amerika)’yı hedefleyen göçlerin Altaylar kültür coğrafyasından çıkan yerli halklar olduğu sonucunu doğrulamaktadır. Bu araştırma sonuçlarına göre Altaylar kültür coğrafyası’ndan çıkan yerli halkların Kuzey Amerika’yı hedefleyen göçleri GÖ 14.000’lerin çok
daha öncesinde gerçekleşmiş değildi.
Üst Paleolitik dönemin sonlarından itibaren Orta Asya’da, Doğu Avrupa’da, İskandinavya’da ve nihayet Yakın Doğu’da ön gelişimsizce, birdenbire ortaya çıkan baskı tekniğinin kullanıldığı taş alet endüstrileri -ki bunun ‘Altaylar kültür coğrafyası’2 kaynaklı olduğu geniş kabul görüyor- teknolojinin taşıyıcısı ‘Erken Kuzey Asyalı/Avrasyalı (Ancient North Eurasians)’ avcı-toplayıcıların eş-zamanlı geniş yayılımı ile aynı paralelde bir gelişim olarak değerlendiriliyor (Resim 3-13). PPN başlarında Yakın Doğu’da Bereketli Hilal’in Doğu kanadında aniden ortaya çıkan ‘baskı tekniği taş
alet endüstrileri’ bölgesel yayılımının bir ayağını oluşturmuştur. Bu gelişmeyi kısaca şu şekilde tanımlıyoruz: Güneydoğu Anadolu'da ön gelişim süreci olmadan ortaya çıkan ‘PPN Göbeklitepe Kültürü’nü oluşturan bileşenlerinden birinin dışarıdan gelen bir avcı-toplayıcı toplulukla ilgili olduğunu düşünebiliriz. Son aDNA3 araştırmaları sonuçları -aşağıda değiniliyor- ilginç bir şekilde sözü edilen yayılımı destekliyor. Bu çerçevede hemen her biri Zagros kökenli olduğu anlaşılan Sümer, Elam, Hurri, Hiksos, Kassit, Guti, ‘Luristan Demircileri’ ve diğer bölgesel eklentili dilleri konuşan kültür gruplarının da bölgedeki varoluşlarının bu erken göçlerle ilgili ve bağlantılı olabileceğini hipotetik düzlemde düşünüyoruz.
Söz konusu göçleri ve Erken Kuzey Asyalı halkların ulaştığı uzak coğrafyalarda karşılaştığı farklı kökenden topluluklarla kültürel karışımlarını hem arkeolojik hem de genetik araştırmaların bulguları üzerinden izleyebiliyoruz. Bu kültürel ve biyolojik karışımların tespiti Holosen içinde
ortaya çıkan ardıl kültürlerin kimliklerinin belirlenmesinde önemli bir çıkış yolu sunuyor. Böylelikle bu bilimsel çıkarımlar bilim dünyasında yoğun tartışmaların yaşandığı dil ailelerine bağlı aidiyetlerin aydınlatılması için en erken kanıtların ortaya konmasını da beraberinde getirecektir (Berkant, 2020Berkant (2020). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.).
Bu makalenin yazarları başta olmak üzere, konuyla kendisini ilgili gören bir grup akademisyen Güneydoğu Anadolu ‘PPN Göbeklitepe Kültürü’nün yaratıcılarının dışarıdan gelmiş olabileceğini düşünüyor. Birdenbire gelişmiş bir tasvir sanatı anlayışıyla ortaya çıkan ‘PPN Göbeklitepe Kültürü’nün bu durumda hiç değilse dışarıdan gelen güçlü kültürel etkiler sonucu biçimlendiğini düşünmemiz gerekiyor. Bu makalenin yazarlarına göre büyük bir ihtimalle Kuzey Asya'dan hareket eden ve Hazar'ın Güney kıyılarını izleyerek Zagroslar bölgesine intikal eden bu kültürel fenomen bölgede Güneydoğu Anadolu topraklarına Zagroslar-Kuzey Irak üzerinden inmiş olmalıdır. Zagroslar-Kuzey Irak bölgesinde Epi-paleolitik taş alet endüstrileri içinde özel bir yer oluşturan baskı-mikrodilgi geleneği büyük bir ihtimalle Kuzey Asya kökenli bu kültür hareketi sonucunda bölgeye yayılmıştır.
GÖ 25.000'lere kadar iklim ılıman olduğu için Zagrosların Batı yamaçları çok sayıda avcıtoplayıcı grubu barındırdı4 ve getirdiği kuru ve soğuk iklim nedeniyle bu kampların pek çoğu bu dönemle birlikte terk edildi. GÖ 17.000’lerden sonra Zagroslar yeniden iskân edildi ve bu durum “Younger Dryas” kuru ve soğuk iklim dalgasına kadar sürdü5. Bu dönem başında Zagrosları boşaltan avcı-toplayıcılar Bereketli Hilal'in Kuzey bölgesine yani Güneydoğu Anadolu ‘PPN Göbeklitepe Kültürü’ bölgesine doğru göç etmeye başlamış olmalıydılar. Yiyecek üretiminden önce İran’da Zagrosların Batı yamaçları dışında iskân edilen tek bölge Hazarın Güneyi idi. Zagroslar ve Kuzeybatı İran dışındaki bölgeler elverişsiz iklim
koşulları nedeniyle büyük oranda boştu. Diğer taraftan Bereketli Hilal'in Batı kesimlerinde -Zarzi kültüründen tamamen farklı- Natuf kültürünü görüyoruz. Dolayısıyla “Younger Dryas” kuru ve soğuk iklim dalgasının başlarında Kuzey Asyalı göçlerin de muhtemel etkileriyle Zagroslar-Kuzey Irak bölgesinden çıkan yürüyüşün son bulduğu nokta büyük bir ihtimalle Güneydoğu Anadolu bölgesiydi.
Baskı Tekniği Mikrodilgi Taş Endüstrilerinin İpek Yolu Üzerinden Yakın Doğu’ya Seyahati
Avrasya’da çeşitli kültür bölgelerinde Tunç Çağlarının içlerine kadar kullanılan baskı tekniği mikrodilgi üretimi hakkında kökene inen, derindetaylı-kapsamlı bir araştırma yapılmış değildir.
Dolayısıyla bizim salt mevcut araştırmaların sonuçlarını değerlendirerek ulaştığımız bulguları, yalnızca kısıtlı malzemenin açtığı küçük pencerelerden sızan ama olabildiği kadar canlı ışık huzmeleri önündeki kıpırdanmalardır, diye tanımlamak istiyoruz. Sibirya-Anadolu arasında yapılacak sistemli araştırmalar farklı açılımları da
birlikte getirecektir. Şimdi bu genel çerçeve içine aldığımız ana fikrin detaylarına geçelim.
Yakın Doğu’da Akeramik Neolitik dönemin çekirdek bölgesi olan Bereketli Hilal iki ana kültür bölgesinden oluşuyor: Zagroslar (Doğu kanat)
ve Levant (Batı kanat). Arkeolojik çalışmalar Levant’ta diğerine göre çok daha ayrıntılıdır.
Zagroslar ve Levant kültürel anlamda birbirinden ilginç biçimde farklıdır. Kültürel bağlantısızlıklar ciddidir. Sınır, Dicle ve Fıratın Kuzey kesiminde, Kuzeydoğu Suriye civarındadır (Nishiaki & Darabi 2018, s. 1-2Nishiaki & Darabi (2018). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.).
PPN Göbeklitepe Kültürü, dönem boyunca ağırlıklı olarak Zagroslar-Kuzey Irak kültür çevresi ile ilişkiler geliştirmiş, bu çevreden etkiler almıştır. Buna ilave olarak yerel özelliklere de sahip olduğu anlaşılmaktadır. Zagroslar-Levant- Doğu Anadolu Epi-paleolitiği bazı bakımlardan benzerlikler ve farklılıklar gösterir. Zagroslar ve Levant kanatlarının kültürel açıdan birbirinden farklılaşan yönlerinden birini taş alt endüstrilerinin kimlikleri belirliyor (Kozlowski 1994, s. 143- 144Kozlowski (1994). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.)6. Levant kanadında dilgi taşımalıkları
‘doğrudan vurgu tekniği ile’ ve bipolar naviform çekirdeklerden çıkarılır. Doğu kanatta ise dilgi/ dilgicik/mikrodilgilerin çıkarıldığı çekirdekler genellikle tek vurma düzlemli konik veya subkonik biçimlidir. Bu tip çekirdeklere preform vermek amacıyla doğrudan vurgu tekniği kullanılırken vurma düzlemi ve yongalama yüzeyi açmak için dolaylı vurgu tekniği ardından taşımalıkların sistematik bir biçimde çıkarılması için ‘baskı tekniği’ uygulanmıştır (Kozlowski, 1994, s. 148-149Kozlowski (1994). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.; Olszewski, 1994, s. 86-87Olszewski (1994). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.; Inizan, Lechevallier & Plumet, 1992, s. 671-672, 675Inizan, M.L., M. Lechevallier ve P. Plumet (1992). A Techno logical Marker of the Penetration into North America: Pres sure Microblade Debitage, its Origin in the Paleolithic of North Asia and its Diffusion. MRS Online Proceedings Lib rary Archive, 267, 661-681. Keates, S.G. (2007). Microblade Technology in Siberia and Nei ghbouring Regions: An Overview, Ed. Yaroslav V. Kuzmin, Susan G. Keates ve Chen Shen, Origin and Spread of Microb lade Technology in Northern Asia and North America, 125- 146. Kozlowski, S.K. (1989). Nemrik 9, a PPN Neolithic Site in Nort hern Iraq. Paléorient, 15(1), 25-31. Kozlowski, S.K. (1994). Chipped Neolithic Industries at the Eas tern Wing of the Fertile Crescent (Synthesis Contribution), Ed. H.G. Gebel, S.K. Kozlowski, Neolithic Chipped Stone In dustries of the Fertile Crescent, 143-172.. Kuzmin, Y.V. (2007). Geoarchaeological Aspects of the Origin and Spread of Microblade Technology in Northern and Cent ral Asia. Origin and Spread of Microblade Technology in Northern Asia and North America, Ed. Yaroslav V. Kuzmin, Susan G. Keates ve Chen Shen, Origin and Spread of Microb lade Technology in Northern Asia and North America, 115- 124. Kayacan, N. (2015). Anadolu’da Neolitik Dönem’de Baskı Tekni ği ile Taş Yongalama: Uygulama, Dağılım ve Kültürel Farklı lıklar [İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü]. Lazaridis, I., Dani, N., Rollefson, G., Merett, D.C., Rohland, N., Mallick, S., Fernandes, D., vd. (2016). Genomic Insights Into the Origin of Farming in the Ancient Near East. Nature 536 (7617), 419-436. Lazaridis, I., Mallick, S., Cheronet, O., Rohland, N., Jakeli N., Kva vadze, E., Matzkevich, vd. (2018). Paleolithic DNA from the Caucasus Reveals Core of West Eurasian Ancestry. bi oRxiv 423079, 1-26. Milic, B. ve B. Horejs (2017). The Onset of Pressure Blade Making in Western Anatolia in the 7th Millennium BC: A Case Study from Neolithic Çukuriçi Höyük. Çukuriçi Höyük 1, 1, 27-52. Nian, X., X. Gao ve L. Zhou (2014). Chronological studies of Shu idonggou (SDG) locality 1 and their significance for archaeo logy. Quaternary International, 347, 5-11. Nishiaki, Y. ve K. Nagai (2011). Obsidian Knappers at the Late PPNB ‘Consumer’ Settlement of Tell Seker Al-Aheimar, Nort heast Syria. Paléorient, 37(2): 91-105. Nishiaki, Y. & H. Darabi (2018). The earliest Neolithic Lithic Industries of the Central Zagros: New evidence from East Chia Sabz, Western Iran. Archaeological Research in Asia, 16, 46-57. Olszewski, D. (1994). The Late Epipaleolithic Chipped Stone “He ritage” in Early Aceramic Neolithic Assemblages in the Nort hern Fertile Crescent. Ed. H.G. Gebel, S.K. Kozlowski, Neolit hic Chipped Stone Industries of the Fertile Crescent, 83-90. Olszewski, D. (2012). The Zarzian in the Context of the Epipaleo lithic Middle East. Humanities 19, 3, 1-20. Özdoğan, M. (2014). Anatolia: From The Pre-Pottery Neolithic to the end of the Early Bronze Age (10,500–2000 BCE). The Cambridge world prehistory. (Ed by: C. Renfrew, P. Bahn), Cambridge University Press, 1508-1544. Pavlov, P.Y. (2008). The Paleolithic of Northeastern Europe: New Data. Archaeology, Ethnology and Anthropology of Eurasia, 33(1), 33-45.; Inizan & Lechevallier, 1994, s. 23-29Pierre M. Desrosiers, The Emergence of Pressure Blade Ma king From Origin to Modern Experimentation, Springer, Bos ton, 11-43. Inizan, M.L. ve M. Lechevallier (1994). L’adoption du débitage laminaire par pression au Proche-Orient, Ed. H.G. Gebel, S.K. Kozlowski, Neolithic Chipped Stone Industries of the Fertile Crescent Neolithic Chipped Stone Industries of the Fertile Crescent, 23-32..). Zagroslar bölgesinde aniden ortaya çıkan baskı tekniği kullanımına dair en erken kanıtlar radyo-karbon tarihlemelerinde birtakım sorunlar olmasına rağmen Zagrosların Kuzeybatı eteklerindeki M’lefaat yerleşiminden elde edilmiştir (Szymczak, 2002, s. 230Szymczak (2002). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.). Baskı tekniğinin kullanımı Güney yönde Zagroslar boyunca7, Kuzey ve Batı yönlerde Kuzey Irak’ta Dicle havzasına , Kuzey Suriye’de Fırat havzasına , Güneydoğu Anadolu’ya hatta tekil ve kısa ömürlü bir örnek olsa da Orta Anadolu’da Kaletepe’ye (MÖ 8300-8200) kadar yayılmıştır (Kozlowski, 1989, s. 30Kozlowski (1989). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.; Kozlowski, 1994, s. 156-158Kozlowski (1994). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.; Binder, 2007, s. 236-241Binder (2007). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.; Tsuneki, Zeidi & Ohnuma, 2007, s. 19Modern Experimentation, Springer, Boston, 329-346. Tsuneki, A., M. Zeidi ve K. Ohnuma (2007). Proto-Neolithic Ca ves in the Bolaghi Valley, South Iran. Iran, 45(1), 1-22. Vasil'ev, S.A. (2001). The Final Paleolithic in Northern Asia: Lit hic Assemblage Diversity and Explanatory Models. Arctic; Altınbilek-Algül vd., 2012, s. 158-159Altınbilek-Algül vd. (2012). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.; Nishiaki & Nagai, 2011, s. 91-93Nishiaki & Nagai (2011). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.; Nishiaki & Darabi, 2018, s. 9-11Nishiaki & Darabi (2018). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.; Kayacan, 2015, s. 331-342Kayacan (2015). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.; Milic & Horejs, 2017, s. 31-32Milic & Horejs (2017). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.). Baskı tekniğinin Orta ve Batı Anadolu’da yaygın olarak kullanımı MÖ 7. binyıldan itibaren (Erdoğdu ve Çevik, 2020, s. 50 vdErdoğdu ve Çevik (2020). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.), “Neolitik Paket” yayılımı ile birlikte başlamıştır (Binder, 2007, s. 241Binder (2007). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.; Binder vd., 2012, s. 212-213Binder vd. (2012). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.; Kayacan, 2015, s. 326, 343, 348-358Kayacan (2015). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.; Milic & Horejs, 2017, s. 38-40Milic & Horejs (2017). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.; Gatsov & Özdoğan, 1994, s. 102-110Gatsov & Özdoğan (1994). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.; Gatsov, 2016, s. 107Gatsov (2016). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.; Gatsov vd., 2017, s. 308).
Yakın Doğu’da baskı tekniğinin ortaya çıkışı tartışmalı bir konu olarak günümüze kadar gelmiştir. Kimi araştırmacılar bu tekniğin kullanıldığı taş
endüstrilerinin kökenini Zagroslardaki Epipaleolitik Zarzi kültüründe görme eğilimindedir (Olszewski, 1994, s. 87Olszewski (1994). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.; Kozlowski, 1994, s. 169Kozlowski (1994). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.). Buna karşılık Zarzi ile M’lefaat taş endüstrileri arasında bağ kopuktur: Hem yerel gelişimi göstermesi beklenen kültür katmanlarının olmayışı hem de zaman farkı (Nishiaki & Darabi, 2018, s. 9Nishiaki & Darabi (2018). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.) bu bağlantıya engeldir. Kimi araştırmacılar (Inizan & Lechevallier, 1994, s. 23Pierre M. Desrosiers, The Emergence of Pressure Blade Ma king From Origin to Modern Experimentation, Springer, Bos ton, 11-43. Inizan, M.L. ve M. Lechevallier (1994). L’adoption du débitage laminaire par pression au Proche-Orient, Ed. H.G. Gebel, S.K. Kozlowski, Neolithic Chipped Stone Industries of the Fertile Crescent Neolithic Chipped Stone Industries of the Fertile Crescent, 23-32..; Binder, 2007, s. 240-241Binder (2007). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.; Altınbilek-Algül vd., 2012Altınbilek-Algül vd. (2012). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.; Milic & Horejs, 2017, s. 42-43Milic & Horejs (2017). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.; Nishiaki & Darabi, 2018, s. 9Nishiaki & Darabi (2018). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.) bu tekniğin kökeninin ‘dışarıda’ olabileceğine ihtimal vererek Yakın Doğu’daki bu gelişimi temkinli bir şekilde Kafkasya-Orta Asya hatta Kuzey Asya’ya bağlarlar. Ancak Yakın Doğu’da görülen baskı tekniğinin kökeni sorunu kısaca geçiştirilerek birkaç cümleyle ifade edilir. Yakın Doğu’da görülen baskı tekniğinin kökeni ile ilgili
en net görüş M.L. Inizan’a aittir (Inizan, 2012, s. 35-37Inizan, M.L., M. Lechevallier ve P. Plumet (1992). A Techno logical Marker of the Penetration into North America: Pres sure Microblade Debitage, its Origin in the Paleolithic of North Asia and its Diffusion. MRS Online Proceedings Lib rary Archive, 267, 661-681. Keates, S.G. (2007). Microblade Technology in Siberia and Nei ghbouring Regions: An Overview, Ed. Yaroslav V. Kuzmin, Susan G. Keates ve Chen Shen, Origin and Spread of Microb lade Technology in Northern Asia and North America, 125- 146. Kozlowski, S.K. (1989). Nemrik 9, a PPN Neolithic Site in Nort hern Iraq. Paléorient, 15(1), 25-31. Kozlowski, S.K. (1994). Chipped Neolithic Industries at the Eas tern Wing of the Fertile Crescent (Synthesis Contribution), Ed. H.G. Gebel, S.K. Kozlowski, Neolithic Chipped Stone In dustries of the Fertile Crescent, 143-172.. Kuzmin, Y.V. (2007). Geoarchaeological Aspects of the Origin and Spread of Microblade Technology in Northern and Cent ral Asia. Origin and Spread of Microblade Technology in Northern Asia and North America, Ed. Yaroslav V. Kuzmin, Susan G. Keates ve Chen Shen, Origin and Spread of Microb lade Technology in Northern Asia and North America, 115- 124. Kayacan, N. (2015). Anadolu’da Neolitik Dönem’de Baskı Tekni ği ile Taş Yongalama: Uygulama, Dağılım ve Kültürel Farklı lıklar [İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü]. Lazaridis, I., Dani, N., Rollefson, G., Merett, D.C., Rohland, N., Mallick, S., Fernandes, D., vd. (2016). Genomic Insights Into the Origin of Farming in the Ancient Near East. Nature 536 (7617), 419-436. Lazaridis, I., Mallick, S., Cheronet, O., Rohland, N., Jakeli N., Kva vadze, E., Matzkevich, vd. (2018). Paleolithic DNA from the Caucasus Reveals Core of West Eurasian Ancestry. bi oRxiv 423079, 1-26. Milic, B. ve B. Horejs (2017). The Onset of Pressure Blade Making in Western Anatolia in the 7th Millennium BC: A Case Study from Neolithic Çukuriçi Höyük. Çukuriçi Höyük 1, 1, 27-52. Nian, X., X. Gao ve L. Zhou (2014). Chronological studies of Shu idonggou (SDG) locality 1 and their significance for archaeo logy. Quaternary International, 347, 5-11. Nishiaki, Y. ve K. Nagai (2011). Obsidian Knappers at the Late PPNB ‘Consumer’ Settlement of Tell Seker Al-Aheimar, Nort heast Syria. Paléorient, 37(2): 91-105. Nishiaki, Y. & H. Darabi (2018). The earliest Neolithic Lithic Industries of the Central Zagros: New evidence from East Chia Sabz, Western Iran. Archaeological Research in Asia, 16, 46-57. Olszewski, D. (1994). The Late Epipaleolithic Chipped Stone “He ritage” in Early Aceramic Neolithic Assemblages in the Nort hern Fertile Crescent. Ed. H.G. Gebel, S.K. Kozlowski, Neolit hic Chipped Stone Industries of the Fertile Crescent, 83-90. Olszewski, D. (2012). The Zarzian in the Context of the Epipaleo lithic Middle East. Humanities 19, 3, 1-20. Özdoğan, M. (2014). Anatolia: From The Pre-Pottery Neolithic to the end of the Early Bronze Age (10,500–2000 BCE). The Cambridge world prehistory. (Ed by: C. Renfrew, P. Bahn), Cambridge University Press, 1508-1544. Pavlov, P.Y. (2008). The Paleolithic of Northeastern Europe: New Data. Archaeology, Ethnology and Anthropology of Eurasia, 33(1), 33-45.). Yazar bu tekniğin köklerinin Kuzey Asya’da olduğunu, oradan çevre coğrafyalara yayıldığını ileri sürüyor. Yazar bu yayılımın hangi sosyokültürel süreçlerle gerçekleşmiş olabileceğine dair ise açık bir yargıda bulunmuş değildir .
Baskı tekniğinin Kuzey Asya’daki Üst Paleolitik taş endüstrilerinde kullanımı köklü bir geleneğe sahiptir. Kuzey Asya’da baskı tekniğinin taş endüstrilerindeki sistematik kullanımına dair en erken örnekler Kuzey Çin’dedir . Kuzey Çin’de aniden ortaya çıkan bu taş endüstrilerinin kökeni Sibirya Erken Üst Paleolitik (GÖ yaklaşık 39.000/38.000-31.000/30.000 / Heinrich-4 ile Heinrich-3 arası) taş endüstrilerinde (Ust’- Karakol Geleneği; “Proto-Mikrodilgi Teknolojisi”) aranması gerektiğine vurgu yapılır (Kuzmin, 2007, s. 115-118Kuzmin (2007). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.; Keates, 2007, s. 125-129Keates (2007). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.; Berkant, 2020, s. 419-425Berkant (2020). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.). Heinrich-3 (GÖ yaklaşık 31.000/30.000) olayının ardından başlayan ve olumsuz iklim koşullarının yaşandığı Sartan Evresi’nin (OIS-2) başlarında Moğolistan’daki dilgicik temelli taş endüstrileri ortadan kalkmıştır (Gladyshev vd., 2010, s. 39Gladyshev vd. (2010). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.; Rybin vd., 2016, s. 6).
Kuzeybatı Altaylarda da durum aynıdır. Elde edilen bulgular Güney Sibirya’daki insan topluluklarının Sartan Evresi’nin (yaklaşık 30.000-11,800 yıl önce) en soğuk kısmını içeren Son Buzul Çağı Doruğu (Last Glacial Maximum) (GÖ yaklaşık 26.500- 19.000) sırasında Yenisey-Angara havzaları gibi Güney Sibirya’nın çevresel koşulların daha uygun olduğu mikro-klima alanlarına çekilmiştir. Bu koşullar altında Kuzey Çin’deki en erken true mikrodilgi endüstrilerini oluşturan toplulukların Güney Sibirya’da kalmayıp orayı terk ederek Doğuya göçen topluluklar olduğunu söyleyebiliriz (Berkant, 2020Berkant (2020). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.).
GÖ yaklaşık 39.000/38.000 (Heinrich-4) sonrasında Güney Sibirya’da ve Moğolistan’da görülmeye başlayan dilgicik temelli taş endüstrileri Batı Avrasya’daki geniş anlamda Aurignacian taş endüstrilerinin yayılımı ile bağlantılı olmalıdır (Berkant, 2020Berkant (2020). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.). Bu evrenin başından Pleistosenin sonuna kadar uzanan süreçteki bazı teknolojik gelişimlerle kültürel süreklilik gösteren taş endüstrilerini yaşayan toplulukları genel anlamda
“Erken Kuzey Asyalı Halklar / Ancient North Asian Populations” ya da ‘Arkaik Altay Halkları’ olarak da tanımlayabiliriz. Bu kültür grubu genetik açıdan aDNA araştırmalarında Baykal bölgesi ve onun 1000 km Kuzeybatıdaki Krasnoyarsk’ta bulunan Üst Paleolitik’e tarihlenen genomların oluşturduğu “Ancient North Eurasians” genetik kümesi ile temsil edilir (Raghavan vd., 2014, s. 7Raghavan, M., Skoglung, P., Metspalu, M., Graf, K.E., Albrecht sen, A., Molkte, I., Rassmussen, S., vd. (2014). Upper Palaeo lithic Siberian Genome Reveals Dual Ancestry of Native Americans. Nature, 505(7481), 87-91. Rybin, E.P., Khatsenovich, A.M., Pavlenok, G.D. (2016). Posledo vatel'nost' razvitiya industriy rannego-pozdnego verhnego paleolita Mongolii. Izvestiya Irkutskogo gosudarstvennogo universiteta Seriya: Geoarkheologiya. Etnologiya. Antropo logiya, 16, 3-23.). Kuzey Kutup Kuşağındaki Yana-RHS yerleşiminden elde edilen yaklaşık 32.000 yıllık 2 genom ise “Kuzey Sibiryalılar / North Siberians” genetik kümesini oluşturur. Bu iki genetik kümenin ataları GÖ y 38.000’lerde büyük ihtimalle Angara- Baykal bölgesinde yaşamış bir ata topluluktan türemiştir (Sikora vd., 2018, s. 7, Supp. 66Sikora, M., Khatsenovich, V.I., Pitulko, V.V., Sousa, V.C., Margar yan A., Yang, M.A., Arppe, L., vd. (2018). The Population His tory of Northeastern Siberia Since the Pleistocene. bioRxiv).
Baskı tekniğinin kullanıldığı taş endüstriler Kuzey Çin’deki en erken örneklerin görülmesinden sonra GÖ yaklaşık 25.000’lerde Kore’de (Bae & Bae, 2012, s. 27-33Bae & Bae (2012). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.; Coutouly, 2018, s. 14- 16Coutouly (2018). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.) ve Japonya’nın Hokkaido Adasında (Sato & Tsutsumi, 2007, s. 551-39. Sato, H. ve T. Tsutsumi (2007). The Japanese Microblade Indust) öncülü olmadan ortaya çıkmıştır. “Grönland Soğuma Aşaması-3”ün (GÖ y 27.500-23.300) ardından, göreceli olumlu , iklimsel gelişmeyle birlikte Orta Amur’da Yakutistan’da ve Sahalin’de ; Güney Sibirya ve Kuzey Moğolistan’da baskı tekniğinin kullanıldığı true mikrodilgi endüstrileri ortaya çıkmıştır.
Transbaykal ve Cis-Baykal’da , Yenisey’de , Kuzey Moğolistan’da , Kuzeybatı Altaylar’da baskı tekniğinin kullanıldığı Son Üst Paleolitik taş endüstrileri görülmeye başlamıştır (Berkant, 2020Berkant (2020). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.).
Son Üst Paleolitik içinde GÖ y 18.000-16.000 arasını karşılayan ve Sibirya’nın geleneksel iklimsel şemasına göre “N’iapan Soğuma Aşaması (N’iapan Stade)” olarak tanımlanan dönemde “Last Glacial Maximum”da olduğu gibi Güney Sibirya’daki nüfus Yenisey havzasına çekilmiştir (Graf, 2008, s. 136,
aşamasında (Kokorevo Interstade) Yenisey’de kümelenen nüfusun Güney Sibirya’nın diğer bölgelerindeki (Kuzeybatı Altaylar, Cis-Baykal, Trans-Baykal) yerleşimlerin sayısının artışı düşünüldüğünde çevreye yayıldığı söylenebilir (Berkant, 2020, s. 486-492Berkant (2020). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.).
Bununla birlikte söz konusu süreçte baskı tekniğinin kullanıldığı true mikrodilgi endüstrilerinin ve onları yaratan toplulukların “Batı Avrasya / Western Eurasia”ya doğru yayılmaya başladığı eldeki arkeolojik ve genetik bulgulara dayanarak söylenebilir. GÖ yaklaşık 16.000/15.000 ardından -Urallar için “Final Upper Paleolithic”- Urallar’da ortaya çıkan baskı tekniğinin kullanımı
(Pavlov, 2008, s. 42Pavlov (2008). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.), Pleistosen-Holosen geçişinde Urallar çevresinde ve Doğu Avrupa’da ortaya çıkan pek çok kültürün (Yangelka, Romanovka- Ilmursin, Kama, Butovo vd) kökenini oluşturur (Hartz, Terberger & Zhilin, 2010, s. 158-164Hartz, Terberger & Zhilin (2010). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.; Sorensen, 2012, s. 254-256Sorensen (2012). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.; Sorensen vd., 2013, s. 6-13Desrosiers, The Emergence of Pressure Blade Making, From Origin to Modern Experimentation, Springer, Boston, 237- 259. Sorensen, M., Rankama, T., Kankaanpaa, J., Knutsson, K., Knut sson H.J., Melvold, S., Eriksen, B.V., vd. (2013). The First Eastern Migrations of People and Knowledge into Scandi navia: Evidence from Studies of Mesolithic Technology, 9th- 8th millennium BC. Norwegian Archaeological Review, 46(1), 19-56. Szymczak, K. (2002). A Problem of the Bullet Shaped Cores: A Global Perspective. Światowit: rocznik poświęcony arche ologii przeddziejowej i badaniom pierwotnej kultury polskiej i słowiańskiej (Światowit: a year dedicated to prehistoric ar cheology and research on primitive Polish and Slavic culture); Berkant, 2020, s. 635-642Berkant (2020). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.). Baskı tekniğini kullanan toplulukların Holosen başında İskandinavya’ya kadar ulaştığı hem arkeolojik hem de genetik bulgularla desteklenmektedir (Sorensen vd., 2013, s. 14-25Desrosiers, The Emergence of Pressure Blade Making, From Origin to Modern Experimentation, Springer, Boston, 237- 259. Sorensen, M., Rankama, T., Kankaanpaa, J., Knutsson, K., Knut sson H.J., Melvold, S., Eriksen, B.V., vd. (2013). The First Eastern Migrations of People and Knowledge into Scandi navia: Evidence from Studies of Mesolithic Technology, 9th- 8th millennium BC. Norwegian Archaeological Review, 46(1), 19-56. Szymczak, K. (2002). A Problem of the Bullet Shaped Cores: A Global Perspective. Światowit: rocznik poświęcony arche ologii przeddziejowej i badaniom pierwotnej kultury polskiej i słowiańskiej (Światowit: a year dedicated to prehistoric ar cheology and research on primitive Polish and Slavic culture)). Doğu Avrupa’dan elde edilen Mezolitik genomlar “Doğu Avrupa Avcı-Toplayıcıları / Eastern European Hunter- Gatherers” genetik kümesini oluşturur.
Güney Sibirya’dan yayılımın Güney kolunu Orta Asya’da Pleistosen sonu-Holosen başına tarihlenen baskı tekniğinin kullanıldığı taş endüstrileri oluşturur. Eski Sovyet döneminde 1980’li yıllara kadar yapılan arkeolojik araştırmalar çoğu yüzey malzemesi ile temsil edilen buluntu alanını az sayıda kazısı yapılmış yerleşimi ortaya çıkarmıştır (Sorensen vd., 2018, s. 1). Son yıllarda yapılan yeni
arkeolojik araştırmalar sözü edilen endüstrilerin Altayların Güneyi’nden Kuzeydoğu Kazakistan’dan “Orta Asya Dağlık Koridoru” boyunca Kuzey Afganistan’a kadar yayıldığını ortaya koymaya başlamıştır (Sorensen vd., 2017, s. 4). Bu süreç GÖ y 16.000/15.000-13.000/11.000 arası olarak benimsenir (Berkant, 2020, s. 610-634Berkant (2020). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.).
Pleistosenin sonunda Güney Sibirya’dan Kuzey Afganistan’a kadar izi sürülen baskı tekniğinin kullanıldığı taş endüstrilerinin geniş yayılımı Yakın Doğu’da Bereketli Hilal’in Doğu Kanadı’nda (Zagroslar’da) aniden ortaya çıkan baskı tekniği kullanımı ile bağlantılı olmalıdır. Günümüzde araştırmaların da eksikliği nedeniyle İran Yaylası’ndaki kanıtlardan yoksunuz. Buna karşılık söz konusu eksikliği aDNA araştırmalarından gelen bulgularla bir şekilde daha ilginç biçimde doldurabiliyoruz: Zagroslar’daki PPN’ye tarihlenen genomların oluşturduğu genetik kümede (Ganj Dareh, Wezmeh Cave, Tepe Abdul- Husein) Kuzey Asyalı halkların % 20-25 oranında genetik katkısı olduğu hesaplanmıştır. Dolayısıyla Güney Sibirya’dan yola çıkan baskı-mikrodilgi teknolojisinin taşıyıcılarının Zagroslar’a genlerini aktaracak kadar iç-içe, ‘hemhal’ olduğu ortadadır. Bunun tarihi hiç değilse PPN başları olmalıdır.
Aynı durum Kafkasya Avcı-Toplayıcıları (Caucasian Hunter-Gatherers) -yaklaşık 13.300 yıllık Satsurblia, yaklaşık 9.700 yıllık Kotias Klde örnekleri- genetik kümesi için de geçerlidir .
Sonuç şudur: Güneydoğu Anadolu’daki PPN Göbeklitepe Kültürü, öncülü olmadan aniden ortaya çıkmıştır. Bu gelişime yakın çevrede öncüllük edebilecek bir başka kültür bölgesi yoktur (Özdoğan, 2014, s. 1511Özdoğan (2014). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.). Yıllardır işlediğimiz Yakın Doğu Prehistoryası derslerimiz ve seminerler süreçlerinde Doğu Akdenizli Epipaleolitik kültürel yapılanmaların etkilerinin Güneydoğu Anadolu PPN kültürleri üzerinde neredeyse hiçbir etkisinin görülmemesi bizlere daima ilginç, ‘beklenmeyen bir gözlem’ olarak
gelmiştir. Dolayısıyla bu durumda esas anlamda Göbeklitepe kültürünün oluşumunda ve gelişiminde Doğu Akdenizli Epi-paleolitik baskın kültürlerin etkisinden söz edemiyoruz. Ancak dışarıdan gelen bir baskın kültürel etkinin yerel topluluklarla karışarak gelişkin PPN Göbeklitepe Kültürü’nü yarattığı konusu üzerinde durulmalıdır. Doğu Akdenizli Epi-paleolitik yerel kültür grupları devre dışı kaldığına göre dominant kültür adayını baskılama tekniğini kullanan Erken Kuzey Asyalı kültür grupları içinde aramamız gerekiyor.
Yukarıda değinildi. Söz konusu baskın kültürün yalnızca Doğu Anadolu’yu değil aynı zamanda daha farklı çok geniş coğrafyaları etkilediğini biliyoruz. Baskı tekniği ile dilgi/mikrodilgi üretimi
gibi karmaşık bir teknolojinin usta-çırak ilişkisi olmadan aktarılması pek olası görünmemektedir (Sorensen vd., 2013, s. 26Desrosiers, The Emergence of Pressure Blade Making, From Origin to Modern Experimentation, Springer, Boston, 237- 259. Sorensen, M., Rankama, T., Kankaanpaa, J., Knutsson, K., Knut sson H.J., Melvold, S., Eriksen, B.V., vd. (2013). The First Eastern Migrations of People and Knowledge into Scandi navia: Evidence from Studies of Mesolithic Technology, 9th- 8th millennium BC. Norwegian Archaeological Review, 46(1), 19-56. Szymczak, K. (2002). A Problem of the Bullet Shaped Cores: A Global Perspective. Światowit: rocznik poświęcony arche ologii przeddziejowej i badaniom pierwotnej kultury polskiej i słowiańskiej (Światowit: a year dedicated to prehistoric ar cheology and research on primitive Polish and Slavic culture)). Mevcut araştırma sonuçları Epi-paleolitik’te bu güzergâhın genel anlamda boş olduğunu gösteriyor (Berkant, 2020Berkant (2020). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.). Dolayısıyla bu durum, baskı teknolojisinin Sibirya’dan Göbeklitepe’ye aktarımı sürecinin doğrudan Kuzey Asyalı avcı-toplayıcıları tarafından gerçekleştirilmiş olabileceğini düşündürüyor. Böylelikle Kuzey Asya’dan yola çıkan baskı-mikrodilgi teknolojisinin taşıyıcılarının/ustalarının Doğu Avrupa ve İskandinavya örneklerinde olduğu gibi Bereketli Hilal’in Zagroslar-Kuzey Irak kanadı üzerinden Doğu Anadolu’ya ulaşmış olmaları gerekiyor. Bu durumu genetik araştırma sonuçları da destekliyor (Berkant, 2020Berkant (2020). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.). Dolayısıyla PPN Göbeklitepe Kültürü’nün Kuzey Asyalı Son Üst Paleolitik avcıtoplayıcılarının Yakın Doğu’ya uzanan göçleriyle ilgili olduğunu düşünüyoruz. Bu bağlamda Sümer, Elam, Hurri, Hiksos, Kassit, Guti, ‘Luristan Demircileri’ vb gibi Yakın Doğulu eklentili dilli diğer baskın kültürlerin Mezopotamya’ya, Kuzey Asyalı Üst Paleolitik göçler kapsamında Zagroslar üzerinden intikal eden grupların içinden çıkarak zamanla belli yönlerde gelişimlerini tamamlayan kültürler olduğunu düşünüyoruz.
