Giriş
Uzak doğu topraklarında son yıllarda yapılan arkeolojik araştırmalar, İpek Yolu güzergâhlarındaki faaliyetlerin yoğunluğu ve enerjisi hakkında daha fazla fikir verirken, Doğu’nun sanat ve zanaat eserlerinin Batı ülkelerine ne kadar nüfuz ettiğini de göstermektedir. Yorulmak bilmeyen tüccarlar, İpek Yolu’nda el sanatları, sanat eserleri ve toprak altı hazinelerini taşıyan kervanları uzak diyarlara götürdüler. Onlarla birlikte, belirli dini öğretileri ve teknik fikirleri destekleyen sanatçılar ve keşişler vardı. Bazı durumlarda, bu hareketin içerisinde, güçlü bir düşman tarafından harekete zorlanan, daha güvenli topraklar arayan farklı etnik gruplar vardı.
Birçok askeri seferin aynı güzergâhlar boyunca düzenlendiğini ve Han hanedanı imparatorunun emriyle Dayuan’ın (Fergana) “göksel atları” için düzenlenen askeri harekâtı Çin vakayinamesinden biliyoruz (Shiji, t.y.: Bölüm 123). Orta Çağ’ın başlarındaki Soğdya ticaret merkezleri hakkında çok şey yazıldı. Çinli arkeologların parlak keşifleri
kültürel etkileri ve etkileşimleri birçok yönüyle ortaya kondu.
O dönemin rengârenk ve edebi tarihi sahnelerine muhtemelen hiçbir zaman tam anlamıyla dokunamayacağız. Ve sadece o yollardan geçen nehirler, vadiler ve boğazlar uzak geçmişin sessiz tanıkları olarak kalacak. Bu rotalardaki her arkeolojik keşif bize eski kültürlerin ve medeniyetlerin bir yankısını getiriyor. Araştırmacılar her keşifte, bilgilerimizi antik çağa bağlayan ipliği tekrar dokumaya ve şu soruları yanıtlamaya çalışıyorlar: Bu insanlar nereden geldi? Kime tapıyorlardı? Hangi dili konuşuyorlardı? Kendi kültürlerini dünyanın diğer kısımlarına taşıyan insanlarla ilgili biz ancak kendi çözümlemelerimizi yapabiliriz. Yazılı tarih, özellikle Çin yazılı kaynakları, bize Xiongnu (Şiyongnu), Yuezhi (Yüğecı) ve Wusun’un göçebe kabilelerinin dalgalar halindeki yoğun hareketleri hakkında bilgi verir. Yaşamsal alan mücadelesinde kaybeden göçebe kabileler, doğanın merhametinde, arayışlarına devam etmek zorunda kaldılar.
Bu makalenin kronolojik çerçevesini oluşturan
MÖ 2. yüzyılın sonları ile MS 1. yüzyıl arasındaki dönem, Çin ve Batı yazılı kaynaklarına pek yansımamaktadır. Bununla birlikte, her arkeolojik mevsimde çoğalan nispeten zengin bir malzeme çeşitliliğine sahibiz. Aslında her türlü bilgi, Büyük İpek Yolu güzergâhlarında yaşayan halkların yoğun kültürel temaslarını göstermektedir (Şekil 1). Yani çeşitli kavimlerin göçlerini ve birbiri ardına yer değiştirmelerini bu dönemle ilişkilendiriyoruz. Mecazi anlamda konuşursak, fatihler Orta Asya’dan geçerken neredeyse birbirlerinin ayaklarına basacaklarmış.
Çin’in batı sınırlarında meydana gelen en önemli olaylardan biri, Xiongnu ve Yuezhi kabilelerinin çatışmasıydı. Bu çarpışmanın
sonucu, Yuezhi kabilesinin (Da Yuezhi) Orta Asya’nın batısına göç etmesi oldu. Ne var ki, bu kavimlerin rotalarını tam olarak bilemiyoruz. Rotalar genellikle beklenmedik şekilde gelişir, ancak en olası ihtimal, ilerlemesi kolay ve güvenli güzergâhlar olmaları itibarıyla iyi bilinen ticaret yollarıdır.
Göçmenlerin maddi kültürü hakkında bilgi almak için ağırlıklı olarak kurgan mezarlarından yararlanıyoruz (Şekil 2). Eserlerin ve konumlarının ayrıntılı bir incelemesi, kurganın gelişim düzeyini değerlendirmeyi ve daha da önemlisi, yolculuklarının yaklaşık rotasını izlemeyi mümkün kılıyor. Malzeme buluntularının en aydınlatıcı kategorisi silahlar, giysiler ve aksesuarlar, sanat
eserleri ve günlük yaşamda kullanılan eşyalardır. Bu eserlerden bazıları yapıldıkları malzemelerin kırılganlığı ve hassasiyeti nedeniyle her zaman iyi korunmamıştır. Örneğin, giysilerin günümüze ulaşabilmesi, yalnızca Xinjiang’ın kuru kumları veya Altay’ın donmuş toprakları gibi koşullarda mümkün olabilir. Eserlerin günümüze ulaşması, toprağın ve mikro iklimin benzersiz özelliklerine bağlıdır. Hemen her yerde bulunabilen buluntular arasında seramik ve metal aletlerin olması da bununla ilgilidir. Bazı nesneler oldukça karakteristik olmalarına rağmen farklı yerlerde ortaya çıkabilmektedir. Üretildikleri ve ulaştığı yerlerin belirlenmesi, sahipleriyle birlikte ticari
veya askeri amaçla nasıl hareket ettiklerinin belirteçleri olarak işlev görebilir.
Özellikle Antik çağ halklarının maddi ve manevi kültürünün birçok yönünü ortaya koyan sanat eserleri değerlidir. Arkeolojik katmanlarda bulunan bu eserler, tarihi kaynak olarak olağanüstü değer taşır.
Bu makale, Uzak Doğu menşeli bazı eserleri göstermeyi amaçlamaktadır. Gösterilecek eserler Soğdya ve Baktriya yerleşimlerinin arkeolojik katmanında bulundular ve Büyük İpek Yolu üzerindeki farklı etnik kökenlerin yerleri hakkında bilgi veriyorlar. Özellikle bazı bulgular, önceki dönemlere göre daha az rastlanır niteliktedir.
Bütün bunlar, göç döneminde, özellikle büyük Yuezhi göç dalgasıyla, bazı kültürel olguların Orta Asya’ya nüfuz ettiğinin kanıtları olarak değerlendirilebilir.
Bir Anlatı Kaynağı Olarak Figüratif Sanat
İpek Yolu üzerindeki halkların kültürel ve etnik kimliklerini incelemek için en uygun kaynaklardan biri, taşınamayan güzel sanat kalıntılarıdır. Bu eserlerin bulundukları coğrafyalara kök salmış olmaları, onlara kaynak olarak istisnai bir değer verir. Bu kategori, duvar resimleri, duvar kabartmaları ve heykeller gibi
birçok eseri kapsar. Bu tarz eserler, anıtların hem sanatsal özelliklerini hem de üslubunu ortaya koyan ve çok sayıda faydalı bilgi ve anlatı karakteri sağlayan özel bir kaynak türüdür. Aşağıdaki örnekler bu tezi doğrulamaktadır.
1960’ların başında, Halçayan’da keşfedilen kil heykeli, Orta Asya ordusu ve antik dünyadaki önemi hakkında bir takım soruları gündeme getirdi. Baktriya’da ilk kez ordu, hafif silahlı süvariler ve katafrakt denilen ağır silahlı askerler şeklinde savaşçı-göçebelerin parlak ve etkileyici görüntüsü olarak resmedildi.
Lüks kamaraların duvarlarını süsleyen Halçayan kabartmalarının yorumlanması konusu daha önceki çalışmalarda ele alınmıştır (Bernard, 1987Paris. Bernard, P. (1985). Les Monnaies Hors Tresors. Question d’Histoire Gre co-Bactrienne. Fouillesd’AiKhanoum. IV, Memoirs de la Delegation Archeologique Francaise en Afghanistan.T.XXVIII. Paris. Bernard, Р. (1987). Les nomads conquerants de l’Empire greco-bactrien.; Abdullaev, 1992Abdullaev K. (1992). K voprosu o voinstve Sredney Azii v ellinistichesku yu epohu. Srednyaya Aziya i mirovaya tsivilizatsiya. Tezisy mezhduna rodnoy konferentsii. Tashkent. Abdullaev K. (1995a). Armor of Ancient Bactria. In the Land of the Grip hon. Papers on Central Asian Archaeology in Antiquity. A. Invernizzi ed. Florence: 163-180. Abdullaev, K. (1995b). Nomadism in Central Asia. In the Land of the Griphon. Papers on Central Asian Archaeology in Antiquity. A. Inver nizzi ed. Firenze: 151-161. Abdullaev, K. (2005). New Finds of Pre-Kushan and Early Kushan Plas tic Art in Northern Bactria and the Halçayan Reliefs. Parthica. 6.; Abdullaev, 1995aAbdullaev K. (1992). K voprosu o voinstve Sredney Azii v ellinistichesku yu epohu. Srednyaya Aziya i mirovaya tsivilizatsiya. Tezisy mezhduna rodnoy konferentsii. Tashkent. Abdullaev K. (1995a). Armor of Ancient Bactria. In the Land of the Grip hon. Papers on Central Asian Archaeology in Antiquity. A. Invernizzi ed. Florence: 163-180. Abdullaev, K. (1995b). Nomadism in Central Asia. In the Land of the Griphon. Papers on Central Asian Archaeology in Antiquity. A. Inver nizzi ed. Firenze: 151-161. Abdullaev, K. (2005). New Finds of Pre-Kushan and Early Kushan Plas tic Art in Northern Bactria and the Halçayan Reliefs. Parthica. 6.; Abdullaev, 1995bAbdullaev K. (1992). K voprosu o voinstve Sredney Azii v ellinistichesku yu epohu. Srednyaya Aziya i mirovaya tsivilizatsiya. Tezisy mezhduna rodnoy konferentsii. Tashkent. Abdullaev K. (1995a). Armor of Ancient Bactria. In the Land of the Grip hon. Papers on Central Asian Archaeology in Antiquity. A. Invernizzi ed. Florence: 163-180. Abdullaev, K. (1995b). Nomadism in Central Asia. In the Land of the Griphon. Papers on Central Asian Archaeology in Antiquity. A. Inver nizzi ed. Firenze: 151-161. Abdullaev, K. (2005). New Finds of Pre-Kushan and Early Kushan Plas tic Art in Northern Bactria and the Halçayan Reliefs. Parthica. 6.; Bernard ve Abdullaev, 1997Bernard ve Abdullaev (1997). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.; Abdullaev 2005Abdullaev K. (1992). K voprosu o voinstve Sredney Azii v ellinistichesku yu epohu. Srednyaya Aziya i mirovaya tsivilizatsiya. Tezisy mezhduna rodnoy konferentsii. Tashkent. Abdullaev K. (1995a). Armor of Ancient Bactria. In the Land of the Grip hon. Papers on Central Asian Archaeology in Antiquity. A. Invernizzi ed. Florence: 163-180. Abdullaev, K. (1995b). Nomadism in Central Asia. In the Land of the Griphon. Papers on Central Asian Archaeology in Antiquity. A. Inver nizzi ed. Firenze: 151-161. Abdullaev, K. (2005). New Finds of Pre-Kushan and Early Kushan Plas tic Art in Northern Bactria and the Halçayan Reliefs. Parthica. 6.; Abdullaev 2007Abdullaev (2007). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.). Burada kısaca hatırlatmak isterim ki, taht kompozisyonlarına ek olarak G. A. Pugachenkova’nın Halçayan kabartmaları üzerindeki çalışmalarında “askerlerin muzaffer yürüyüşü” resmi de vardı. Bu konu yeniden gözden geçirilmiş ve yeni bir şekilde yorumlanmıştır. Kompozisyon aslında sadece iki savaşan savaşçı grubunu değil, fiziksel tip ve niteliklere göre farklı etnik grupların temsilcilerini de içeren bir savaş sahnesini sergiliyor. Atlı okçuları tasvir eden heykellerin parçalarında temsil edilen hafif süvari, düşmana saldırı ve ani geri çekilmelerde daha hızlı tempoludur. [6] Bazı Moğol karışımlı antropolojik bir tip bu grubun üyeleri için karakteristiktir. Heraios’un madeni paraları analojisine dayanan bu karakterlerden biri, G. A. Pugachenkova tarafından “Heraios’un Prensi” olarak adlandırılır. (Şekil 3).
İkinci savaşçı grubu, fiziksel görünümü daha çok Kafkasyalıları andıran zırhlı süvarilerdir. Bu savaşçı grubunda göze en çok çarpan özellik, boynu koruyan ve çana benzeyen yaka zırhlarıdır
(Şekil 4). Bu görüntü, biraz İspanyol soylularını (Hidalgo) andırır. Eğer biraz gerçeklikten koparak bakarsanız, bu figürde Cervantes’in romanındaki kahramanın uzun yüzünü ve kederini görebilirsiniz. Aslında Avrupa’nın bu şövalyeleri hakkında çok sayıda yazılı kaynağımız olsa da, klasik yazarların parçaları (Strabo, Pompeius, Trogus) dışında neredeyse hiçbir şey bilmiyoruz. Peki, Orta Asya topraklarında bulunan Halçayan ve diğer arkeolojik sit alanlarında iz bırakan bu zırhlı şövalyeler kimlerdir?
Daha önceki çalışmalarımda, mağlup edilen ağır silahlı askerleri göçebe kabile Sakarauklar, hafif silahlı süvarileri ise Yuezhilar olarak tanımlamıştım (Bernard 1987Paris. Bernard, P. (1985). Les Monnaies Hors Tresors. Question d’Histoire Gre co-Bactrienne. Fouillesd’AiKhanoum. IV, Memoirs de la Delegation Archeologique Francaise en Afghanistan.T.XXVIII. Paris. Bernard, Р. (1987). Les nomads conquerants de l’Empire greco-bactrien.; Abdullaev 1995aAbdullaev K. (1992). K voprosu o voinstve Sredney Azii v ellinistichesku yu epohu. Srednyaya Aziya i mirovaya tsivilizatsiya. Tezisy mezhduna rodnoy konferentsii. Tashkent. Abdullaev K. (1995a). Armor of Ancient Bactria. In the Land of the Grip hon. Papers on Central Asian Archaeology in Antiquity. A. Invernizzi ed. Florence: 163-180. Abdullaev, K. (1995b). Nomadism in Central Asia. In the Land of the Griphon. Papers on Central Asian Archaeology in Antiquity. A. Inver nizzi ed. Firenze: 151-161. Abdullaev, K. (2005). New Finds of Pre-Kushan and Early Kushan Plas tic Art in Northern Bactria and the Halçayan Reliefs. Parthica. 6.; Abdullaev, 1995bAbdullaev K. (1992). K voprosu o voinstve Sredney Azii v ellinistichesku yu epohu. Srednyaya Aziya i mirovaya tsivilizatsiya. Tezisy mezhduna rodnoy konferentsii. Tashkent. Abdullaev K. (1995a). Armor of Ancient Bactria. In the Land of the Grip hon. Papers on Central Asian Archaeology in Antiquity. A. Invernizzi ed. Florence: 163-180. Abdullaev, K. (1995b). Nomadism in Central Asia. In the Land of the Griphon. Papers on Central Asian Archaeology in Antiquity. A. Inver nizzi ed. Firenze: 151-161. Abdullaev, K. (2005). New Finds of Pre-Kushan and Early Kushan Plas tic Art in Northern Bactria and the Halçayan Reliefs. Parthica. 6.; Abdullayev, 1997Abdullayev (1997). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.; Abdullaev, 2005Abdullaev K. (1992). K voprosu o voinstve Sredney Azii v ellinistichesku yu epohu. Srednyaya Aziya i mirovaya tsivilizatsiya. Tezisy mezhduna rodnoy konferentsii. Tashkent. Abdullaev K. (1995a). Armor of Ancient Bactria. In the Land of the Grip hon. Papers on Central Asian Archaeology in Antiquity. A. Invernizzi ed. Florence: 163-180. Abdullaev, K. (1995b). Nomadism in Central Asia. In the Land of the Griphon. Papers on Central Asian Archaeology in Antiquity. A. Inver nizzi ed. Firenze: 151-161. Abdullaev, K. (2005). New Finds of Pre-Kushan and Early Kushan Plas tic Art in Northern Bactria and the Halçayan Reliefs. Parthica. 6.; Abdullaev, 2007Abdullaev (2007). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.).
Orta Asya bölgelerindeki buluntular, eski zamanlarda bölgedeki askeri hareket ve ilişkilerin yüksek seviyede olduğunu göstermektedir. Grek- Baktriya devletinin çevredeki göçebe kabilelerle olan temasları, aynı göçebe kabilelerin saldırıları sonucundaki çöküşünden önce genellikle saldırgandı.
Uzak Asya’da eski bir Yunan kenti olan Ai Khanum’ın keşfi (Bernard, 1980: 452) ve oradaki cephaneliğin incelenmesi, Helenistik dönemdeki askeri ilişkiler hakkında en aydınlatıcı keşiflerden biridir. [7] Cephanelikte bulunan zırhlar, Grek- Baktriya ordusunda bir savaş birimi olarak katafraktların varlığını gösteriyor. Ai Khanum’da bulunan zırhların MÖ 150’ye dayandığı kabul edilmektedir. Bu tarihlendirme oldukça güvenilir kanıtlara dayanmaktadır. Bahsi geçen dönem ise (MÖ 145), Ai Khanum (Ay Hanım)’un göçebeler tarafından istila edildiği dönem olarak kabul edilir (Bernard, 1980: 456).
Baktriya’daki en eski katafrakt kanıtlarından
biri Ai Khanum arkeolojik sitinde bulunsa da, bu tür silahların kökeni hala değerlendirmeye açıktır. Benim fikrime göre, katafraktların profesyonel ordular arasında oluşmuş olması ve farklı etnik toplulukların askeri kültür alışverişleriyle bu fikri gerçekleştirebilecekleri bir gerçektir. Buna göre benim varsayımım katafraktların Doğu veya Orta Asya’dan geldiği yönündedir.
Katafraktların ortaya çıkışı, antik dünyanın askeri olaylarının yörüngesinde yer alan çeşitli milletlerin askeri örgütlenmeleri ve askeri teçhizatının etkileşiminin bir sonucu olarak görülebilir. Ai Khanum'da bulunan kol zırhları ile
Halçayan’da tasvir edilen kol zırhları, bu etkileşim hakkında bazı ipuçları verir. (Pugachenkova 1971, Şek. 61Dvadtsatyi noinulinski kurgan. Novosibirsk. Pugachenkova, G. A. (1971). Skul’ptura Halçayana. Moskva. Pugachenkova, G. A. (1987). Obraz kanguytsa v sogdiyskom iskusstve. Iz hudozhestvennoy sokrovishnitsy Srednego Vostoka. Tashkent, 47-59. Pugachenkova, G. A. (1989). Drevnosti Miankalya. Tashkent, “Fan”. Pugachenkova, G. A., Rtveladze E.V. Eds. (1978). Dal’verzintepe – kus hanskiy gorod na yuge Uzbekistana. Tashkent. Rudenko, S.I. (1960). Kultura naseleniya Tsentralnogo Altaya v skifskoe vremya. Moskva- Leningrad. Rudenko, S.I. (1961). Kultura Hunnov i Noinulinskie kurgany. Moskva- Leningrad. Rudenko, S.I. (1962). Sibirskaya kollektsiya Petra I. Svod arheologiches kih istochnikov. Steblin-Kamenski, I.M. (1981). Baktriyski yazyk. Osnovy iranskogo yazy koznaniya. Moskva, 314-345. Strabo Geography (1928). Volume V: Books 10-12. Translated by Hora ce Leonard Jones. Loeb Classical Library 211. Cambridge, MA: Har vard University Press. Suleymanov, R. Iskhakov, M., Turebekov, M., Nefedov N. (1976). Raskop ki na gorodische Er Kurgan. Arheologicheskie otkrytiya. Moskva). Bu iki arkeolojik alanın Baktriya'da yer aldığı belirtilmelidir. Khalchayan, MÖ 2. sonlarında (Yuezhi göç dönemi) Surkandarya vahasının ortasında kuzey Baktriya'da, Ai Khanum ise MÖ 145'te Kokcha ve Amudarya (Oxus) nehrinin birleştiği yerde bulunuyordu. Kol zırhları, bacak koruyucusuna benzer şekilde birbirine takılan eşmerkezli metal plakalardan oluşur (Şekil 5. Levha II, 4). Ayrıca, Halçayan kabartmalarında, deri veya metal dikdörtgen parçalarla korunan bir göğüs zırhına dikkat çekilir. Zırh, muhtemelen yaldız için hardal
sarısı rengine boyanmıştır. Kayışın alt kısmında üç sıra daha büyük plakalar yerleştirilmiştir (Levha II, 3). Böylece, savaşçının gövdesinin ayrı olarak sabitlenmiş bir kaplama ile korunduğunu söyleyebiliriz. Her iki bölgedeki zırh tasvirinde, kol zırhlarının ayrı olarak sabitlendiği ve özel bir halka veya bağcıkla tutturulduğu görülebilir. Omuz koruyucusu, zırhın şeklini gösteren en iyi korunmuş ipucu olarak değerlendirilebilir (Şekil 5. Levha II, 2). En dikkat çekici detaylardan biri ise çan şeklindeki yüksek yaka zırhıdır (Şekil 4).
Soğd bölgesinde ve Baktriya’nın komşu kuzey bölgesinde yapılan keşifler, boyun zırhının varlığını ve yaygın kullanımını doğrulamaktadır.
Keşifler aynı zamanda, vücudun anatomik olarak en savunmasız bölgelerinden birini korumak için kullanılan Baktriya zırhının bu bölümünün Orta Asya zırhlarına özgü olduğunu gösteriyor. Bu çıkarım Orlat mezarlığında (Semerkant bölgesi) kemik plakaların üzerine oyulmuş savaş tasvirlerinin keşifleriyle desteklenmiştir (Pugachenkova, 1989: 122-154, şek.70, 71Dvadtsatyi noinulinski kurgan. Novosibirsk. Pugachenkova, G. A. (1971). Skul’ptura Halçayana. Moskva. Pugachenkova, G. A. (1987). Obraz kanguytsa v sogdiyskom iskusstve. Iz hudozhestvennoy sokrovishnitsy Srednego Vostoka. Tashkent, 47-59. Pugachenkova, G. A. (1989). Drevnosti Miankalya. Tashkent, “Fan”. Pugachenkova, G. A., Rtveladze E.V. Eds. (1978). Dal’verzintepe – kus hanskiy gorod na yuge Uzbekistana. Tashkent. Rudenko, S.I. (1960). Kultura naseleniya Tsentralnogo Altaya v skifskoe vremya. Moskva- Leningrad. Rudenko, S.I. (1961). Kultura Hunnov i Noinulinskie kurgany. Moskva- Leningrad. Rudenko, S.I. (1962). Sibirskaya kollektsiya Petra I. Svod arheologiches kih istochnikov. Steblin-Kamenski, I.M. (1981). Baktriyski yazyk. Osnovy iranskogo yazy koznaniya. Moskva, 314-345. Strabo Geography (1928). Volume V: Books 10-12. Translated by Hora ce Leonard Jones. Loeb Classical Library 211. Cambridge, MA: Har vard University Press. Suleymanov, R. Iskhakov, M., Turebekov, M., Nefedov N. (1976). Raskop ki na gorodische Er Kurgan. Arheologicheskie otkrytiya. Moskva; Pugachenkova, 1987: 56-65Dvadtsatyi noinulinski kurgan. Novosibirsk. Pugachenkova, G. A. (1971). Skul’ptura Halçayana. Moskva. Pugachenkova, G. A. (1987). Obraz kanguytsa v sogdiyskom iskusstve. Iz hudozhestvennoy sokrovishnitsy Srednego Vostoka. Tashkent, 47-59. Pugachenkova, G. A. (1989). Drevnosti Miankalya. Tashkent, “Fan”. Pugachenkova, G. A., Rtveladze E.V. Eds. (1978). Dal’verzintepe – kus hanskiy gorod na yuge Uzbekistana. Tashkent. Rudenko, S.I. (1960). Kultura naseleniya Tsentralnogo Altaya v skifskoe vremya. Moskva- Leningrad. Rudenko, S.I. (1961). Kultura Hunnov i Noinulinskie kurgany. Moskva- Leningrad. Rudenko, S.I. (1962). Sibirskaya kollektsiya Petra I. Svod arheologiches kih istochnikov. Steblin-Kamenski, I.M. (1981). Baktriyski yazyk. Osnovy iranskogo yazy koznaniya. Moskva, 314-345. Strabo Geography (1928). Volume V: Books 10-12. Translated by Hora ce Leonard Jones. Loeb Classical Library 211. Cambridge, MA: Har vard University Press. Suleymanov, R. Iskhakov, M., Turebekov, M., Nefedov N. (1976). Raskop ki na gorodische Er Kurgan. Arheologicheskie otkrytiya. Moskva; Abdullaev, 1995b: 151-161Abdullaev K. (1992). K voprosu o voinstve Sredney Azii v ellinistichesku yu epohu. Srednyaya Aziya i mirovaya tsivilizatsiya. Tezisy mezhduna rodnoy konferentsii. Tashkent. Abdullaev K. (1995a). Armor of Ancient Bactria. In the Land of the Grip hon. Papers on Central Asian Archaeology in Antiquity. A. Invernizzi ed. Florence: 163-180. Abdullaev, K. (1995b). Nomadism in Central Asia. In the Land of the Griphon. Papers on Central Asian Archaeology in Antiquity. A. Inver nizzi ed. Firenze: 151-161. Abdullaev, K. (2005). New Finds of Pre-Kushan and Early Kushan Plas tic Art in Northern Bactria and the Halçayan Reliefs. Parthica. 6.; İlyasov, Rusanov, 1997Zeymalya. Dushanbe, “Donish”. Ilyasov, J.Ya., Rusanov, D.V. (1997/1998). A Study on the Bone Plates from Orlat. Silk Road Art and Archaeology 5. Kamakura: 107-159. Itina, M. A. (1992). Rannie saki Priaral’ya [The early Sakas of the Aral sea region]: Stepnaya polosa Aziatskoi chasti SSSR v skifo-sarmatskoe vremya [Archaeology of the USSR. Steppes band of the Asian part of the USSR in the Scythian-Sarmatian time]. Moscow, Nauka: 31-46 (in Russ.) Kulture and Art of Ancient Uzbekistan. (1991). Exhibition catalogue. Edi tore-in-Chief: Abdullaev K., Rtveladze E.V. & Shishkina/1998Zeymalya. Dushanbe, “Donish”. Ilyasov, J.Ya., Rusanov, D.V. (1997/1998). A Study on the Bone Plates from Orlat. Silk Road Art and Archaeology 5. Kamakura: 107-159. Itina, M. A. (1992). Rannie saki Priaral’ya [The early Sakas of the Aral sea region]: Stepnaya polosa Aziatskoi chasti SSSR v skifo-sarmatskoe vremya [Archaeology of the USSR. Steppes band of the Asian part of the USSR in the Scythian-Sarmatian time]. Moscow, Nauka: 31-46 (in Russ.) Kulture and Art of Ancient Uzbekistan. (1991). Exhibition catalogue. Edi tore-in-Chief: Abdullaev K., Rtveladze E.V. & Shishkina: 107- 159). Bu tasvirlerin üzerinde yapılan gözlemler, plaka zırhlarının bazı tasarım özelliklerini netleştirmemiz için bir altyapı sağlar. Tasvir
edilen zırhların dikkate değer bazı özellikleri, plakalarla kaplı üst gövdesi, yüksek zırhlı yakası, sıkıca daraltılmış beli ve atın gövdesinin bir kısmını korumayı sağlayan dizlerin altına kadar inen fazlasıyla geniş etek ucudur (Şekil 6). Zırhta en savunmasız noktalar farklı parçaların bağlantı noktalarıdır. Süvarilerden birinin rakibini tam olarak bu noktaların birinden yaralamasının nedeni de bu olabilir.
Bir başka tutturma türü olan perçinler, plakanın ortasında noktalar olarak gösterilmiştir. Plakaları desenlerine ve konumlarına göre değerlendirirsek, zırhlı ceket ve kol zırhlarının
özel malzemeler (menteşeler, kancalar) ile bağlanabilen ayrı parçalar olduğunu söyleyebiliriz. Bu kancalardan biri Orlat mezarlığında 1 nolu gömüde bulunmuştur ve ucunda sabitlemek için bir açıklık bulunan uzun dilli demir bir toka taşır (Pugachenkova, 1989Dvadtsatyi noinulinski kurgan. Novosibirsk. Pugachenkova, G. A. (1971). Skul’ptura Halçayana. Moskva. Pugachenkova, G. A. (1987). Obraz kanguytsa v sogdiyskom iskusstve. Iz hudozhestvennoy sokrovishnitsy Srednego Vostoka. Tashkent, 47-59. Pugachenkova, G. A. (1989). Drevnosti Miankalya. Tashkent, “Fan”. Pugachenkova, G. A., Rtveladze E.V. Eds. (1978). Dal’verzintepe – kus hanskiy gorod na yuge Uzbekistana. Tashkent. Rudenko, S.I. (1960). Kultura naseleniya Tsentralnogo Altaya v skifskoe vremya. Moskva- Leningrad. Rudenko, S.I. (1961). Kultura Hunnov i Noinulinskie kurgany. Moskva- Leningrad. Rudenko, S.I. (1962). Sibirskaya kollektsiya Petra I. Svod arheologiches kih istochnikov. Steblin-Kamenski, I.M. (1981). Baktriyski yazyk. Osnovy iranskogo yazy koznaniya. Moskva, 314-345. Strabo Geography (1928). Volume V: Books 10-12. Translated by Hora ce Leonard Jones. Loeb Classical Library 211. Cambridge, MA: Har vard University Press. Suleymanov, R. Iskhakov, M., Turebekov, M., Nefedov N. (1976). Raskop ki na gorodische Er Kurgan. Arheologicheskie otkrytiya. Moskva).
Halçayan buluntuları arasında tamamen orijinal bir miğfer türü vardır. Halçayan heykelinde iki suret ile temsil edilmiştir: biri geniş yüzlü sakallı yaşlı bir savaşçı, diğeri ise hafifçe uzun yüzlü ve sakallı bir savaşçıdır. Boyun zırhı ve miğfer bu heykel üzerinde daha iyi korunmuştur (Res. 13). Miğfer geniş bir tabana sahip bir başlık ve kafaya sıkıca oturan küçük bir siperlikten oluşur. Savaşçı, kafasına taktığı miğferin altına büyük olasılıkla yün bir başlık giyiyordu. Bir kaplama kulakları kapatır, savaş sırasında darbelerin yarattığı şoku soğururdu. Bu tür miğferler, yakın zamana kadar, güzel sanatların anıtlarında kayda geçmedi. Diğer yandan, bunların göçebe teçhizat kültürüne ait oldukları yadsınamaz.
Madeni Para Bulgularındaki Zırh Görüntüleri
Madeni paralar üzerindeki görseller bu konudaki önemli kaynak kategorilerinden biridir. Resmi sanatın bir türü olarak, genellikle bir hükümdarın portresini içeren madeni paralar, şahsiyetlerin kıyafet ve görünümleri hakkında çok yararlı detaylar içerir.
Erken Saka madeni paralarında ağır silahlı süvari resimleri yer alıyordu. Bunlar Vanones, Azes ve Azilises sikkeleriydi (Şekil 7) ve bazı Vanones sikkelerinde at zırhlı olarak tasvir edilmişti. Atın vücut yüzeyindeki çıkıntılar, koruyucu giysinin sadece süvari için değil, aynı zamanda at için de olduğunu düşündürür. Bu sikkelerdeki görüntüleri katafraktın bir temsili olarak değerlendirebiliriz (Mitchiner, 1975a: type 681, 744-751, 769London. Mitchiner, М. (1975b). Indo-Greek and Indo-Scythian Coinage. Vol. 5.).
Belh’in kuzeybatısında bulunan sikkelerin ikonografik analizi, miğfer tasarımı hakkında ilginç bilgiler sağlar. Bu sikkeler üzerindeki tasvirler, sadece miğfer ve boyun zırhları hakkında değil, aynı zamanda şahsiyetlerin fiziksel görünümleri hakkında da bilgiler vermektedir. Sikkelerin ön yüzünde temsil edildiği üzere, soyluların ve hatta kraliyet savaşçılarının bu tür zırhlar kullandığı görülüyor. Bu gümüş paralar, Attika standardına yakın (4 grama yakın) ağırlıktadır. Sağdaki profilde yaşlı ve Kafkas tipi bir kişi tasvir edilmiştir (Şekil 8). Kama şeklinde
sakalı, bıyığı, çıkıntılı düz burnu, geniş gözleri ve uzun kaşları vardır. Bir bütün olarak görünüşü, Halçayan’da rastlanılan tasvirlerden birini hatırlatıyor. Miğferin başlığı incilerle bezenmiş, yanında hilal şeklinde dikey bir çubuk üzerinde duran bir sembol vardır. Ortasında muhtemelen perçinlenerek gelen yatay plakalar gösterilmiştir. Yaka üst kısımdaki küçük uzantılar Orlat mezarında görülen şövalyelerin yakalarını andırır. Miğferin tepesinde ise tüyler vardır.
Sikkelerin ön yüzlerinde Yunan harfleriyle kazınmış bir isim bulunmaktadır. Hükümdarın adı olan TANΛΙCΜΙAΔΑΤΗC madeni paraların üzerine dairesel olarak oyulmuştur. İsim İran kökenlidir ve iki ayrı kelimenin bileşik bir yapıya bürünmesiyle oluşmuştur: ΜΙAΔΑΤΗC “Mah (İran panteonunda Ay-Tanrı) tarafından verilen” anlamına gelir. ΤΑΝ “vücut” anlamına gelir ve ΛΙS muhtemelen kale, tapınak anlamına gelir. Bu durumda bütünün adı “(Tanrı) Mah tarafından verilen güçlü beden (kale gibi beden)” şeklinde tercüme edilebilir. Ancak, bu tanımın varsayımsal olduğunu ve özel bir filolojik analiz gerektirdiğini belirtmek gerekir.
Mitchiner’in bu madeni paralarla ilgili tarihsel yorumu yeterince tutarlıdır. Onları Sakarauk kabilesinin krallarından Tanlismaidates’in darphanesiyle ilişkilendirir. Kronolojik olarak, Part kralı I. Orodes’in saltanatı ile aynı dönemi işaret eder (yaklaşık MÖ 89- 77). Bu, Tanlismaidates sikkelerinin yerel ihraç (İskenderiye Areia-Herat) olabileceğini ve Orodes’in egemenliği altında basılmış olabileceğini ima eder (Mitchiner, 1975b: 407London. Mitchiner, М. (1975b). Indo-Greek and Indo-Scythian Coinage. Vol. 5.).
Böylece, zırhlı şövalye tasvirleri ile madeni paraları analiz ederek, şövalyelerin (katafraktlar) İpek Yolu üzerinde Hindistan alt kıtasına yöneldiği yolda bir nokta daha belirledik. Ancak
Tanlismaidates’in sikkelerinin üzerinde sadece büstün gösterildiğini düşünürsek, bize atlı bir savaşçıyı gösterdiğini söyleyebilir miyiz? Her halükarda, Halçayan heykellerinin karakterleriyle ve Orlat plakalarındaki tasvirlerle pek çok ortak nokta gördüğümüz göz önüne alındığında; Evet. Bu tür görüntülere, yüksek zırhlı yakaya sahip miğferli bir savaşçının tasvirini taşıyan Dalverzintepa’nın duvar resmindeki parçalarını ekleyebiliriz (Şekil 9) (Belyaeva, 1978: 33-47; Abdullaev, 1995a: 154-155Abdullaev K. (1992). K voprosu o voinstve Sredney Azii v ellinistichesku yu epohu. Srednyaya Aziya i mirovaya tsivilizatsiya. Tezisy mezhduna rodnoy konferentsii. Tashkent. Abdullaev K. (1995a). Armor of Ancient Bactria. In the Land of the Grip hon. Papers on Central Asian Archaeology in Antiquity. A. Invernizzi ed. Florence: 163-180. Abdullaev, K. (1995b). Nomadism in Central Asia. In the Land of the Griphon. Papers on Central Asian Archaeology in Antiquity. A. Inver nizzi ed. Firenze: 151-161. Abdullaev, K. (2005). New Finds of Pre-Kushan and Early Kushan Plas tic Art in Northern Bactria and the Halçayan Reliefs. Parthica. 6.). Bu parçalar, ağır silahlı bir süvarinin benzer bir görüntüsünü tasvir ediyor.
Savaş Sahnesi Tasvirleri
Antik çağda, göçebe çevrede yaşanan savaşlar konusunda iyi bilinen bir eserden bahsetmek mantıklı olacaktır. Bu, birkaç kez yayınlanan ve ağır zırhlı süvarilerle bir kompozisyonu temsil eden, Büyük Peter’in Sibirya koleksiyonundan altın bir levhadır (Şekil 10) (Artamonov, 1973: 154, Fig. 192 a, b, c, d; Rudenko, 1960: 298, 153; Rudenko, 1962: Şek. 29, pl. XXII, 18). Rudenko, olayı, kavgadan sonra ölen iki yoldaşının veya liderinin cesetleriyle birlikte beş süvarinin geri dönüşü olarak yorumluyor. Önde, eyerinde katledilmiş bir savaşçı cesedinin kafasının asılı olduğu bir süvari var. Süvarilerden biri elinde kılıç tutmaktadır. Diğer bir süvari ise atın dizginlerini ve ölü yoldaşın cesedini tutmaktadır. Kafile, biri savaş baltası, diğerleri ise yay tutan iki süvariyle
sona ermektedir. Binicilerin başlarında Altay’daki üçüncü höyükte bulunan tipte miğferler vardır. Atlarda üzengi yoktur, ancak atların eğerlerini ve yelelerinin kırpılmış olduğunu görebiliriz.
Halçayan ve Orlat’ta bulunan tasvirlerle pek çok ortak yönü olan süvari zırhı üzerinde fazla detaya girmeden, olay örgüsünün anlamı üzerinde durulmalıdır. Yapısal olarak, sahne üç parçaya ayrılabilir. İlk olarak, sol parçada, dörtnala koşan bir ata paralel olarak ölü savaşçıyı kaldıran bir süvari görürüz. Orta parça ise, düşmanın arkasından ölümcül bir darbe vurmuş süvari ile birlikte üç atlı savaşçıdan oluşur. Saplanan mızrağın atlının göğsünden çıktığını görebiliriz. Uzatılmış yaprak şeklinde geniş mızrak ucu, fiziksel gerçekliğe uymayan bir açıyla gösterilmiştir. Yine de, bu görüntü makuldür, çünkü mızrak “doğru yönde” ilerleseydi, mızrak atın kafasının arkasında
kalacak şekilde ilerlerdi ve görüntü anlaşılmaz hale gelirdi. Başka bir savaşçı, neredeyse ölmek üzere olan ikincisinin eğimli duruşuna tanıklık etmektedir. Son iki atlı de savaş pozisyonunda gösterilmektedir. Yayı gererek gösterilen süvari, seyirciye en yakın olanıdır (eserde sağ tarafta sonuncu). Onun yanında, elinde savaş baltası olan başka bir atlı var.
Büyük olasılıkla, bu sahneler destansı özelliklere sahiptir ve Orta Asya halklarının tarihinde önemli bir olayı sunuyor olabilir.
Yukarıdaki gözlemler, tasvir edilen genel mahiyeti netleştirir ve onu “seferden dönen savaşçıların sahnesi” olarak değil, bir grup süvarinin diğerleri tarafından saldırıya uğradığı bir sahne olarak yorumlar. Karakterlerin görünüşlerinin benzerliği, onların akraba kabilelerden olduğu şeklinde yorumlanabilir. Savaş sahnesi tasvirlerinde, tarafların sadece kuşanılmış silahlar açısından değil, aynı zamanda görünüş olarak da birbirinden farklı olduğu Halçayan’daki heykel bulgularda daha önce gördüğümüz saldırı sahnelerini hatırlatmaktadır. Savaş teçhizatlı süvarilere gelince, Orlat’taki kemik plaka üzerindeki sahneler, Sibirya koleksiyonundaki altın plakaların üzerindeki sahneleri andırır.
Büyük olasılıkla, bu sahneler destansı özelliklere sahiptir ve Orta Asya halklarının tarihinde önemli bir olayı sunuyor olabilir. Elimizde, Da Yuezhi’nın beş Yabgu (prenslik) konfederasyonu olan Sakarauklar ve Tochari’nin (Pompeius Trogus, XLII) karşı karşıya gelmesi de dahil olmak üzere, kabilelerin iç savaşlarını, Kujula Kadphises’in liderliğini, Wusun ve Yuezhi askeri temaslarını ve Xiongnu ve Yuezhi arasındaki savaşları
anlatan yazılı kaynaklarda yer alan birkaç tarihi bölüm vardır. Bütün bu tarihi olaylar güzel sanat eserlerinde tasvir edilebilmektedir. Bütün bu halklar Çin ve Batı kaynaklarına göre benzer bir yaşam tarzına sahiptir (Abdullaev, 2005: 27-30Abdullaev K. (1992). K voprosu o voinstve Sredney Azii v ellinistichesku yu epohu. Srednyaya Aziya i mirovaya tsivilizatsiya. Tezisy mezhduna rodnoy konferentsii. Tashkent. Abdullaev K. (1995a). Armor of Ancient Bactria. In the Land of the Grip hon. Papers on Central Asian Archaeology in Antiquity. A. Invernizzi ed. Florence: 163-180. Abdullaev, K. (1995b). Nomadism in Central Asia. In the Land of the Griphon. Papers on Central Asian Archaeology in Antiquity. A. Inver nizzi ed. Firenze: 151-161. Abdullaev, K. (2005). New Finds of Pre-Kushan and Early Kushan Plas tic Art in Northern Bactria and the Halçayan Reliefs. Parthica. 6.; Abdullaev, 2007Abdullaev (2007). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.; Abdullaev, 2007: 73-98Abdullaev (2007). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.).
Bu iyi bilinen antik sanat eserlerine, Moğolistan’daki Novosibirsk’ten Rus arkeologların dikkat çekici bir halı bulgusunu ekleyebiliriz (Polosmak, 2010Polosmak (2010). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.). Halı kumaş kalıntılarının üzerinde, cesetlerin olduğu bir savaş sahnesi tasvir edilmiştir ve bazı savaşçılar zırh şeklindeki plaka içinde gösterilmektedir. Şahsiyetlerin fiziksel görünüşleri Halçayan savaşçılarına çok benzerdir.
Yukarıda incelediğimiz zırhlı savaşçı görüntüsünün bazı popüler kil heykellere yansıdığına dikkat edilmelidir. Burada Güney Özbekistan’daki Kampir Tepe sahasının Grek- Baktriya sonrası dönem katmanlarından gelen sadece bir örnek verdim. Kampir Tepe arkeolojik kompleksindeki Yunan tasvirleri arasında göçebe görünümlü bazı kil heykel örnekleri bulunmaktadır. Özellikle omphalos şeklinde bir tahtta oturan sakallı bir figür dikkat çekicidir (Abdullaev, 2007: 90, Şek, 10Abdullaev (2007). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.).
Strabon’a göre, erkeklerin ana işinin askerlik olduğu göçebe dünyada, ya paralı bir güç olarak hareket eden ya da yakındaki kasaba ve köyleri yağmalamak ya da haraç almak için yağmalayan bir profesyonel savaşçı şövalyeler katmanı vardır. Örneğin, yine Strabon’a göre, Sakalar, “Kimmerler gibi baskınlar yapan” benzer bir yaşam tarzına sahiptiler. Bu akınlardan birinde Baktriya’yı ve Ermenistan’ın bir kısmını ele geçirerek Sakasene adını geride bıraktılar (Strabo, XI, VIII, 3-4). Metal zırhlı şövalyenin görüntüsü, Vanones, Azes, Azileses ve daha sonra Hindistan’a gelen Orta Asya kökenli diğer kralların sikkelerinde gösterilmiştir (Mitchiner, 1976: 100London. Mitchiner, М. (1976). Indo-Greek and Indo-Scythian coinage. Vol. 6. Lon don. Polosmak, N.V. (2010). My vypili Somu, my stali bessmertnymi. Nauka iz pervykh ruk, 3(33), Moskva: 50-59. Polosmak et al. Polosmak N.V., Bogdanov E.S., Tseveedorzh, D. (2011).).
Sonuç
Ağırlıklı olarak arkeolojik katmanlardan seçilmiş görüntülerin bu sınırlı araştırmasının sonunda, İpek Yolu’nun Orta Asya bölgesindeki göçebe şövalyeler hakkında bazı fikirlere sahip olunabilir. Bizim için başlangıç noktası, Orlat mezarı da dahil olmak üzere, şövalyelerin net tasvirlerini kemik plakalar üzerine oyulmuş olarak gösteren Soğdyan kompleksidir. Orlat mezarlarının yanı sıra, Soğdya bölgesi, erken dönem Soğdya sikkeleri de dahil olmak üzere profesyonel savaşçı tasvirlerini gösteren başka anıtlara da sahiptir. Ön yüzünde hükümdarın portresi, arka yüzünde okçu figürü bulunan sikke serisi de Orlat yapılarının temsillerine yakındır.
Belirtmek gerekir ki tasvir edilen efsaneler bütünlüklerini yitirmiş ancak madeni paraların üzerindeki Yunanca harfler okunabilir durumdadır. Bu sikkelerdeki katafrakt tipi, Halçayan zırhlı savaşçı tasvirlerini andırmaktadır. Bu portrelerin ayırt edici özelliklerinden biri, erken Soğdya sikkelerinde tipik olan uzun bir bıyıktır. Soğdya sikkelerinin arka yüzündeki diğer ortak işaret, Halçayan kabartmaları ve Orlat levhalarında gösterilen yüksek yaka koruyuculu okçu tasviridir (Abdullaev, 1995a: Şek. 7, 8Abdullaev K. (1992). K voprosu o voinstve Sredney Azii v ellinistichesku yu epohu. Srednyaya Aziya i mirovaya tsivilizatsiya. Tezisy mezhduna rodnoy konferentsii. Tashkent. Abdullaev K. (1995a). Armor of Ancient Bactria. In the Land of the Grip hon. Papers on Central Asian Archaeology in Antiquity. A. Invernizzi ed. Florence: 163-180. Abdullaev, K. (1995b). Nomadism in Central Asia. In the Land of the Griphon. Papers on Central Asian Archaeology in Antiquity. A. Inver nizzi ed. Firenze: 151-161. Abdullaev, K. (2005). New Finds of Pre-Kushan and Early Kushan Plas tic Art in Northern Bactria and the Halçayan Reliefs. Parthica. 6.). Son olarak, Soğdya sikkelerinde tasvir edilen asimetrik yay biçimi, Orlat kompozisyonundaki yay formuna oldukça benzerdir.
Böylece, Soğdya’yı Kuzey Baktriya ile, yani Halçayan ile ilişkilendirerek, katafraktların -Orta Asya şövalyelerinin hareketini tespit edebiliriz. Amudarya-Oxus bölgesinin kıyısında bulunan hükümdar Tanlismaidates’in madeni paralarının analizi, onu Soğdya (Orlat, Soğdya sikkeleri) ve Kuzey Baktriya (Halçayan) anıtlarına yansıyan aynı şövalye aristokrasisi dönemi ile ilişkilendirmenize izin verir. Birinci yüzyılın ilk yarısı için geçerli olan Tanlismaidates sikkeleri kronolojik olarak güvenilir bir tarih vermektedir. (MÖ 2. yüzyıl - MÖ 1. yüzyıl)
Katafraktları etnik köken olarak, Strabon’a göre “Iaksartes’in diğer tarafındaki bölgeden hareket eden” ve Greko-Baktriya devletini devirenler arasında yer alan Saka kabileleriyle ilişkilendirmek mantıklıdır (Strabo, XI, VIII, 2; Bernard, 1987Paris. Bernard, P. (1985). Les Monnaies Hors Tresors. Question d’Histoire Gre co-Bactrienne. Fouillesd’AiKhanoum. IV, Memoirs de la Delegation Archeologique Francaise en Afghanistan.T.XXVIII. Paris. Bernard, Р. (1987). Les nomads conquerants de l’Empire greco-bactrien.; Bernard, Abdullaev, 1997Bernard ve Abdullaev (1997). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.; Abdullaev, 2007Abdullaev (2007). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.).
Aşağı Syrdarya’daki Chirik-Rabat kültürü ile ilişkilendirilen, Chirik-Rabat arkeolojik sit alanında dairesel bir mezarda demir zırh levha parçalarının bulunması bu bağlamda dikkat çekicidir. Yapıda yapılan kazılarda MÖ 4. yüzyılın sonları veya 3. yüzyılın başlarına tarihlenen malzeme ele geçmiştir. (Tolstov, 1962: 148, Res. 82Tome VIII. Moskva. Tolstov, S.P. (1948). Drevniy Khorezm. Moskva. Tolstov, S.P. (1962). Po drevnim del’tam Oksa i Yaksarta. Moskva. Treasures of Ancient Bactria. (2002). Miho Museum. Trever, K.V., Yakubovskiy, A.Yu., Voronets, M.E. (1947). Istoriya narodov Uzbekistana. Tom 2. Tashkent, Akademiya nauk Uzbekskoy Sovets koy Sotsialisticheskoy respubliki. Wang Renxiang. (2012). Shan Zi Yue Shu: Ancient Belt hooks and Buck les. Shanghai: Shanghai Ancient Book Publishing House.; Itina, 1992Itina (1992). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.).
Bu kronolojik hesaplamaları takip ederseniz, Sakarauklar tarihsel olarak Yuezhi’den önce gelir ve bir anlamda Grek-Baktriya kültürünün “takipçileri” ve “mirasçılarıdır”. Dalverzintepa’da kazı başkanlığı yapan Balyaeva, zırhlı yaka takan bir savaşçı ve koruyucu zırh içinde bir at başı tasvir eden duvar resimlerinin parçalarının Kuşan döneminden önceye ait olduğunu tespit etti (Belyaeva, 1978: 38). Çinli diplomat Zhang Qian’in, Guyshuy (Oxus- Amudarya) nehrinin kıyısında Yuezhi kalıntıları bulmasıyla, tutarlı bir hipotez olarak MÖ 129’u Yuezhi’lar için son tarih olarak kabul ediyoruz. O dönemde nehrin kuzeyine yerleşmişler ve güçleri nehrin sol kıyısına kadar uzanmıştır. Bu durumda, Ai Khanum adıyla bilinen şehrin yıkıldığı MÖ 145 tarihi düşünüldüğünde, Orta Asya tarihinde “Saka- Yuezhi dönemi” eldeki kanıtlarla M.Ö. 145 ile 129 yıl arasında sınırlandırılmıştır.
Büyük ölçüde eserlerdeki tasvirlere dayanarak, göçebelerin Doğu’dan Batı’ya olan hareketini görmeye çalıştık. Tabii ki, sonuçlar varsayımsaldır ve daha fazla kanıt gerektirmektedir. İpek Yolu boyunca yürütülen sistematik arkeolojik araştırmaların, araştırmacılara anlaşmazlıkları çözmek için yeni materyaller sunacağı umulmaktadır.
