Giriş
2013 Yılında ortaya atılan kuşak ve yol Girişimi (KYG), ekonomik ilişkiler aracılığıyla Doğu Asya ve Avrupa arasında bağlantı kurmayı amaçlamaktadır. Proje, Afrika, Okyanusya ve Latin Amerika’da yayılarak Çin’in ekonomik ve siyasal etkisini artırmıştır (Gürcan, 2022aGürcan, E.C. (2022a). Deciphering the Chinese economic miracle: Lessons for the developing world. Belt & Road Initiative Quarterly, 3(2), 46-75.). Ancak bazı uzmanlar bunu Çin’in genişleyen gücünün bir uzantısı olarak görürken, ABD’nin kendisi ise Çin liderliğindeki ekonomik büyümeden endişe duymaktadır (McBride, 2023McBride, J. (2023). China’s massive belt and road initiative. Council on Foreign Relations. 2 Kasım 2023 tarihinde adresinden alındı.). Amerika Birleşik Devletleri (ABD) ile rekabet, ekonomik genişleme ve bölgesel gelişme bağlamlarında Çin’in KYG’yi, ticaret kanalları oluşturma, etki kazanma ve karşılıklı bağımlılığı geliştirme yönünde çalıştırdığı düşünülmektedir (Jie & Wallace, 2021Jie, Y., & Wallace, J. (2021, September 13). What is China’s Belt and Road Initiative (BRI)? 16 Eylül 2023 tarihinde adresinden alındı.). Çin’in KYG için açıklanan ulusal hedefleri; ekonomik bütünleşme yoluyla bölgesel gelişmeyi sağlamak, Çin endüstrisini geliştirirken daha yüksek endüstri standartlarını ihraç etmek ve fazla endüstriyel kapasite sorunlarını ele almak olarak belirlenmiştir (Hu, 2019Hu, B. (2019). Belt and Road Initiative: five years on implementation and reflection. Global Journal of Emerging Market Economies, 11(1–2), 1–10.). KYG, Afrika üzerinde etkili olmuştur. Bölgede elli dört ülkeden elli ikisine yatırım gerçekleştirmiş olmakla birlikte Sao Tome ve Principe’deki 53’üncü pazara girmesi planlanmaktadır. Elli dört ülkenin %90’ından fazlası KYG kapsamında Çin ile Mutabakat Zaptları (MoU) imzalamıştır; bunların yarısı Batı Afrika’da ve diğer yarısı Doğu, Kuzey ve Güney Afrika’da bulunmaktadır (Venkateswaran, 2020Venkateswaran (2020). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.). Sonuç olarak, son yıllarda Çin’in Afrika’ya yönelik tutumu daha da güçlenmiştir ve bu ülkedeki siyasi ve ekonomik etkisinin arttığı görülmektedir.
Afrika’nın devi” olarak da bilinen Nijerya, kıtanın en önemli ülkesidir ve bölgede en büyük nüfusa sahiptir. Afrika’nın birçok kısmı gibi Nijerya da, doğal kaynak zenginliğine ve büyük arazi kütlesine rağmen hala gelişmemiş durumdadır ve halkının %63’ü yoksulluk sınırının altında yaşamaktadır (Ulusal İstatistik Bürosu, t.y.Ulusal İstatistik Bürosu (t.y.). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.). Herhangi bir ülkenin gelişimi, halkının yaşam koşullarını yükseltmek ve yoksulluğu azaltmak için hayati önem taşır. Gelişim Nijerya’nın durumunda kritiktir, çünkü ülkenin aşırı yoksulluk oranını azaltmaya ve sosyal ve ekonomik istikrar sağlamaya yardımcı olabilir. İki yüz milyondan fazla insanıyla Nijerya’nın gelişimi, iş yaratma ve halkının uzun vadeli refahını sağlama açısından hayati önem taşımaktadır. Nijerya, en fazla Çin yatırımı çeken Afrika ülkelerinden biridir. 2021 itibarıyla toplam yatırım miktarı 20 milyar Amerikan dolarını aşmıştır ve bu yatırımlar çoğunlukla serbest ticaret ve ihracat işleme bölgelerinin geliştirilmesi, petrol çıkarma, ev aletleri ve otomobil montajı, tarımsal üretim gibi alanlarda yapılmıştır (Jianchun, 2023Jianchun, C. (2023, January 20). China-Nigeria Cooperation in the New Era. 13 Ekim 2023 tarihinde adresinden alındı.). Bu yatırımlar ülkeye büyük bir etkide bulunmuştur. Gerçekten de Nijerya, altyapı ve eğitim alanlarına yatırım yaparak uluslararası yatırımları çekme ve ekonomisini çeşitlendirme yolunda ilerlemektedir ki bu durum uzun vadeli büyüme ve refah için uygun bir ortam sağlayabilir. Afrika’da altyapı gelişimi de, ekonomik kalkınmayı desteklemek ve insanlar için daha iyi yaşam standartları sağlamak açısından kritik öneme sahiptir. Altyapı gelişimi; taşınabilir içme suyu, güvenilir elektrik, etkili ulaşım ve son teknoloji bilgi teknolojilerine olan ihtiyacı içermektedir (Nuke, 2021Nuke, F. W. (2021). The Opportunity for Local Economic Growth under the Belt and Road Initiative in Nigeria - UCLG-ASPAC BRLC. 19 Eylül 2023 tarihinde adresinden alındı.; Senadjki ve diğerleri, 2022Senadjki ve diğerleri (2022). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.). Bu bağlamda Nijerya, KYG sayesinde son zamanlarda bazı kalkınma hedeflerine ulaşmıştır. Çin liderliğindeki KYG, Nijerya’nın altyapısını geliştirme çabalarına önemli ölçüde yardımcı olmuştur. Ulaşım, enerji ve telekomünikasyon sektörlerine yapılan yatırımlar sayesinde KYG, ülke içindeki bağlantıları güçlendirmiş ve ekonomik büyümeyi teşvik etmiştir. Bununla birlikte, Nijerya’nın altyapı taleplerini yeterince karşılamak ve sürdürülebilir büyümesini sağlamak için ek çabalar gerekmektedir.
Bu makale, Çin’in Nijerya’daki yatırımlarının sosyoekonomik etkilerini incelemeyi ve bu yatırımların Nijerya ekonomisinde uzun vadedeki gelişimini değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Analiz ayrıca, Çin’in KYG aracılığıyla uyguladığı iddia edilen ‘borç tuzağı diplomasisi’ni ve bunun Nijerya’nın ekonomik bağımsızlığı için olası sonuçlarını değerlendirecektir. Çalışma, ayrıca Nijerya’nın potansiyel zorlukların üstesinden gelmede ve KYG’nin faydalarını en üst düzeye çıkarmada izlediği stratejilerin etkinliğini değerlendirecektir. Bunu yaparken, Çin’in küresel ekonomik genişlemesini, Çin-Nijerya ilişkilerini ve bunların her iki taraf için muhtemel sonuçları anlamaya yönelik mevcut literatüre katkıda bulunacaktır. KYG altında Çin’in Nijerya’daki yatırımlarının incelenmesi, bunların altyapı, ticaret, istihdam ve yerel endüstriler üzerindeki etkisini ortaya koyabilir ve Çin yatırımlarının sunduğu fırsat ve zorluklar hakkında ışık tutabilir.
Bu araştırma, yöntemsel olarak süreç izleme yöntemini kullanmaktadır. Bu yöntem, görgül olarak desteklenen mantıksal çıkarımlar aracılığıyla toplumsal süreçlerin niteliksel ve yorumlayıcı bir analizini sağlar. Sosyal aktörlerin araçları, motivasyonları, öncelikleri, algıları ve fırsatlarına odaklanarak, kritik dönemeçlerin veya tarihi dönüm noktalarının önemini vurgular (Gürcan & Donduran, 2023Gürcan, E.C. & Donduran, C. (2023). The economic and institutional dynamics of China’s growing financial influence: a “structural power” perspective. The Japanese Political E c o n o m y, 49(1), 109-135.). Bu bağlamda mevcut araştırma, Çin’in Nijerya’daki yatırımlarının mevcut artışı eşliğinde Çin-Nijerya ilişkisinin tarihsel süreç içerisindeki gelişimini gözden geçirecektir. Ayrıca, bu yatırımların odaklandığı sektörler ile birlikte bütün sürecin Nijerya’nın ekonomik gelişmesi ve ilerlemesi üzerindeki muhtemel etkilerini değerlendirecektir. Sürecin Nijerya üzerindeki sosyoekonomik etkileri analiz etmek, KYG’nin ülkede ekonomik gelişmeyi, sürdürülebilir kalkınmayı destekleme ve ekonomik eşitsizlikleri giderme konusundaki genel etkinliğini değerlendirmemize olanak tanıyacaktır. Ek olarak, bu makalede gerçekleştirilecek süreç analizi, hem Batı hem de Çin menşeili bakış açılarını anlamamızı kolaylaştırmak adına “borç tuzağı diplomasisi” kavramını inceleyecektir. Amaç, bazı eleştirmenlerin neden Çin yatırımlarının Nijerya için önemli bir mali yük oluşturabileceğini iddia ettiklerini değerlendirmektir. Bu şekilde, “borç tuzağı” tezinin önyargılı bir bakış açısından kaynaklanıp kaynaklanmadığı masaya yatırılacaktır Çin devriminden itibaren Afrika, Çin dış politikasının etki alanı içinde yer almıştır ve Çin Halk Cumhuriyeti’nin (ÇHC) dışişleri bakanları 1950’den bu yana her yıl Afrika ülkelerini ziyaret etmektedir (Vines ve diğerleri, 2023Vines ve diğerleri (2023). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.). Çin-Afrika ilişkileri yakın zamanda gelişen bir durum değildir; ilk kez 1950’lerde, Çin’in Afrika ülkelerine bağımsızlık mücadelelerinde destek vermesiyle ortaya çıkmıştır. Çin’in Afrika ile etkileşimleri Ming Hanedanı dönemine kadar izlenebilir, ancak 1949’dan sonra temaslar ileri bir seviyeye taşınmıştır. Afrika’nın desteği, Çin’in diplomatik mücadeleleri ve BM’ye kabulü için kritik öneme sahipti (Rich & Recker, 2013Rich, T., & Recker, S. (2013). Understanding Sino-African Relations: Neocolonialism or a New Era? Journal Of International and Area Studies, 20(1), 61–76.). Çin-Afrika ilişkileri, özellikle 1955’te Endonezya’da düzenlenen Bandung Konferansı’nda 29 Afrika ve Asya devletinin Çin etrafında birleştiği Afro-Asya Dayanışma Hareketi sırasında da güçlenmiştir (Traoré, 2021Traoré, S. E. (2021). The strategy of China in Sino-African relations. Open Journal of Political Science, 11(04), 614–629.). Çin’in Afrika ile etkileşimi 21. yüzyılda daha da yoğunlaşmıştır ve bu bağlamda 2000 yılında Çin-Afrika İşbirliği Forumu’nun (FOCAC) kurulması önemli bir tarihsel uğraktır. Çin-Afrika ortaklığı; altyapı geliştirme, teknoloji transferi ve kapasite inşa girişimleri de dahil olmak üzere çeşitli stratejik sektörlerde önemli gelişmelere sahne olmuştur.
Diğer bazı Afrika ülkeleri gibi Nijerya da, 1960 yılında İngiliz sömürge yönetiminden bağımsızlığını kazanmıştır. Ancak 1980’lerde petrol, ihracat gelirlerinin %87’sini ve federal hükümet gelirlerinin %77’sini oluşturuyordu. Bu şekilde, ülke ağır bir şekilde petrole bağımlı hale gelmişti ve bu durum dışarıdan bakınca ülke için bir kazanç gibi görünse de, aslında sadece bir “kaynak laneti”ydi. Kaynak laneti, doğal kaynakların kullanımının geniş ekonomik büyüme ve halk için zenginlik yaratmaması durumudur (Gürcan, 2022b, 57Gürcan, E.C. (2022a). Deciphering the Chinese economic miracle: Lessons for the developing world. Belt & Road Initiative Quarterly, 3(2), 46-75.). Petrol rantından önemli bir gelir elde edilmesine rağmen, yetersiz yönetim, yolsuzluk ve yetersiz yönetişim mekanizmaları nedeniyle, ülkede ciddi anlamda bir ekonomik büyüme ve kalkınma deneyiminin yaşanmadığı bir senaryo ortaya çıktı (Chukwuma, 2014Chukwuma (2014). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.; Kanu, 2022Kanu, P. P. (2022). Nigeria’s Economic Performance: Gains and Pains Since Independence. Voice of Nigeria. 30 Eylül 2023 tarihinde adresinden alındı.). Başlangıçta, Nijerya’nın ABD ile yakın ilişkileri ve komünist ideolojiye karşı mesafesi nedeniyle Çin-Nijerya ilişkileri pek de iyi değildi. 1960 ve 1970’lerdeki diğer Afrika ülkeleri gibi, Nijerya da Çin’i gelişmekte olan bir ülke olarak tanıdı. Ancak Nijerya, Çin yerine Avrupa ve Kuzey Amerika’daki ülkelerle ticari veya diplomatik ilişkiler kurmayı tercih etti. Bağımsızlığını yeni kazanmış bir ülke olmasına karşın eski sömürgecilerin ideolojilerini sürdürme ihtiyacı duyuyordu ve bu nedenle Çin ile ilişki kurmaktan kaçındı. Nijerya, Soğuk Savaş’ta ABD’ye destek sağladı. Bu durumun Nijerya’nın Çin ile yakın ilişkiler kurmama kararını etkilediğini söylemek mümkündür.
Nijerya’nın bağımsızlıktan sonraki Batı yanlısı tutumu, dış politikasını Çin aleyhine şekillendirdi ve bu durum, 1964’te Çin’in önerdiği diplomatik ilişkilerin başlangıçta reddedilmesine yol açtı (Oluwabiyi & Duruji, 2021Oluwabiyi, A., & Duruji, M. (2021). The implication of Nigeria-China relations on the actualization of sustainable food security in Nigeria | Acta Universitatis Danubius. Relationes internationales. Universitatis Danubius. Relationes Internationales, 14(1), 51–61. 25 Ekim 2023 tarihinde adresinden alındı.). Ancak Sani Abacha diktatörlüğü sırasında, Nijerya “Doğu’ya Doğru Bakalım” diye adlandırılan bir dış politika benimsedi, Pekin-Abuja siyasi ittifakını genişletti ve yeni bir güven ortamı oluşturdu (Ramani, 2016Ramani, S. (2016). China-Nigeria relations: a success story for Beijing’s soft power. 28 Ekim 2023 tarihinde adresinden alındı.). 1971 yılında Çin ve Nijerya resmi diplomatik ilişkiler kurdular. Bu durum, Batılı güçlerin Nijerya’nın askeri yönetimlerini sert bir şekilde eleştirmesi ve Nijerya’nın alternatif stratejik ilişkiler için Doğu’ya bakmaya başlaması ile ortaya çıkmış, günümüzdeki durumun tarihsel arka planını oluşturmuştur.
Çin, istisnasız bir şekilde Nijerya ve diğer Afrika ülkelerine saygı göstermiş, onları eşitler olarak kabul etmiş ve hükmetme politikası uygulamamıştır. Sonuç olarak Nijerya, Çin’in Afrika’daki en büyük müteahhitlik pazarı, ikinci büyük ticaret ortağı ve önemli bir yatırım destinasyonu haline gelmiştir. 2018 yılında Nijerya, Çin ile KYG için bir işbirliği anlaşması imzaladı. Bu işbirliği, Lekki Derin Deniz Limanı, Zungeru Hidroelektrik projesi, Lagos-İbadan tren güzergahı, Abuja-Kaduna demiryolu hattı, Abuja-Keffi-Lafia-Makurdi yolunun çift yönlü hale getirilmesi ve birden fazla havaalanı terminalinin başarıyla tamamlanmasını sağlamıştır. Nijerya, Çin ile KYG işbirliğini güçlendirmeye ve Çin ile olan bağlarını artırmaya kendini adamıştır (Jianchun, 2023Jianchun, C. (2023, January 20). China-Nigeria Cooperation in the New Era. 13 Ekim 2023 tarihinde adresinden alındı.).
KYG ve Afrika üzerine tek bir genel görüş bulunmamaktadır. Bazıları, KYG’nin kıtaya çok ihtiyaç duyulan altyapı gelişimi ve ekonomik büyüme getirdiğini savunurken, diğerleri borç sürdürülebilirliği ve potansiyel kaynak sömürüsü konusunda endişe duymaktadır. KYG’nin, Güney-Güney işbirliği yoluyla gelişmekte olan ülkelerde sanayileşmeyi teşvik etmek ve ekonomik kalkınmayı tetiklemek için tasarlanmış bir işbirliği çerçevesi olduğu zaten tespit edilmiştir (Zhang, 2023Zhang, K. (2023). Can the Belt and Road Initiative Promote the Industrialization of Developing Countries? Global Journal of Emerging Market Economies, 15(2), 215–233.). Guoqiang (2015Guoqiang, C. (2015). The Belt and Road: A Mission to Benefit Two-Thirds of the World. Horizons: Journal of International Relations and Sustainable Development, 4, 154–161. 26 Ekim 2023 tarihinde adresinden alındı.), Çin’in KYG projesinin birçok sonucunu araştırarak, küresel ekonomik etkisine, bağlantı hedeflerine ve Çin’in öngörülen rolüne odaklanmaktadır. Girişimin Asya, Avrupa ve Afrika’da ticareti, bölgesel entegrasyonu ve altyapı gelişimini artırma potansiyeline vurgu yapmaktadır. Guoqiang’a (2015Guoqiang, C. (2015). The Belt and Road: A Mission to Benefit Two-Thirds of the World. Horizons: Journal of International Relations and Sustainable Development, 4, 154–161. 26 Ekim 2023 tarihinde adresinden alındı.) göre KYG; politika işbirliği, altyapı yatırımları ve karşılıklı ekonomik potansiyel alanlarında küresel zorlukları ele alırken, paylaşılan faydalar, kapsayıcılık ve barışçıl işbirliğini teşvik etmektedir. Ancak bazı bilim insanları, Çin’in KYG nedeniyle, özellikle borç sürdürülebilirliği ve jeopolitik gerilimler açısından sonunda zorluklarla karşılaşacağını savunmaktadır. Peredy, Wang, Jiaxuan ve Zheng (2023Peredy, Z., Wang, J., Jiaxuan, S., & Zheng, C. (2023). Impact assessment of Belt and Road Initiative on Chinese economy and society. Acta Periodica, (28), 18–40.), Çin’in KYG ile ilgili riskleri, ekonomik, politik ve sosyal konulara odaklanarak incelemektedir. Ekonomik olarak KYG, önemli altyapı yatırımları, potansiyel borç temerrütleri ve ABD ile bölgesel ülkelerden gelen jeopolitik direnç nedeniyle zayıf durumdadır. Altyapı projeleri; toplumsal istikrarsızlık, siyasal değişimler ve çevresel sürdürülebilirlik endişelerine yol açmaktadır. Bu riskler, KYG’nin zorluklarını artırmakta ve ekonomik ilerleme, jeopolitik dinamikler ve sosyal ve çevresel sürdürülebilirliği yönlendirebilmek için dikkatli planlama, diplomatik beceriklilik ve proaktif adımlar gerektirmektedir. Bunun yanı sıra, Liu, Zhang ve Xiong (2020Liu, W., Zhang, Y., & Xiong, W. (2020). Financing the Belt and Road initiative. Eurasian Geography and Economics, 61(2), 137–145.); Çin’in KYG projeleri için hibeler, uygun koşullu krediler, kalkınma finansmanı, ticari krediler ve özel fonlar da dahil olmak üzere çeşitli yollarla finansal destekler sunduğunu, ancak KYG ülkelerinde, özellikle altyapı gelişimine yönelim büyük yatırım ihtiyacına kıyasla KYG için toplanan finansal kaynakların yetersiz olduğunu belirtmektedir. Aynı zamanda KYG, Çin’in artan etkisi ve küresel güç dinamikleri üzerindeki etkisi hakkında tartışmaları ateşlemiştir. Zhou ve Esteban’a (2018Zhou, W., & Esteban, M. (2018). Beyond Balancing: China’s approach towards the Belt and Road Initiative. Journal of Contemporary China, 27(112), 487–501.) göre, ikincil güçler hakim uluslardan kaynaklanan algısal tehditleri diplomatik, ekonomik ve kurumsal yollarla dengeleyen yumuşak yöntemleri kullanmaktadır. Bu bağlamda Çin, KYG’yi ABD’nin girişimlerine karşı koymak ve Çin-ABD rekabetinde tüm Avrasya boyunca etkisini artırmak için kullanmaktadır.
KYG, ekonomik karşılıklı bağımlılığı teşvik ederken Avrasya müttefikleri üzerinden siyasi ilişkileri tesis etmektedir ve ABD’nin hâkimiyetine meydan okumaktadır. Müttefikleri ve rakipleri stratejik çıkarlarına uyum sağlamaya ikna etme yeteneği, Çin’in doğrudan savaşa girmeden ABD’nin gücüne meydan okumasını sağlamaktadır. Böylece, Batı merkezli bir bakış açısından KYG, Çin’in siyasi ve ekonomik gücünü kullanma aracı olarak görülmektedir ve bölgesel ve küresel etki elde etmeyi amaçlayan daha geniş bir stratejinin ayrılmaz bir bileşeni olarak algılanmaktadır. Dahası KYG, girişime katılan ülkelerle ekonomik ilişkilerinde ABD’yi dezavantajlı duruma düşürme potansiyeline sahip olduğu için ABD’nin ekonomik güvenliğine bir tehdit olarak algılanmaktadır (Boutin, 2019Boutin, K. (2019). Challenging security: the United States and the Belt and Road initiative. China and the World, 02(01), 1950007.).
He (2018He, B. (2018). The Domestic Politics of the Belt and Road Initiative and its Implications. Journal of Contemporary China, 28(116), 180–195.), KYG ve ABD’nin güç oyunu üzerine çift yönlü bir perspektif önerir. KYG içindeki yönetim karışıklıklarının ve Çin siyasal sistemi içindeki merkezileşmenin KYG’nin ilerlemesini hem kolaylaştırdığına hem de engellediğine inanmaktadır. Girişimin sözde tepeden aşağı yaklaşımı, hızlı ve büyük projelere olanak tanırken, hesap verebilirlikteki eksiklikler ve yolsuzluğa karşı duyarlılık nedeniyle önemli riskler ortaya çıkmaktadır. Çin’in yatırım stratejisi, Pakistan, Rusya ve Endonezya gibi devletleri desteklerken, farklı ideolojiler nedeniyle Batılı demokratik müttefiklerde dirençle karşılaşmaktadır. Bu ayrım, demokratik ve otoriter devletler arasında KYG’ye karşı farklı tepkilere yol açmaktadır. Batı merkezli bir perspektiften bakıldığında, Çin’in artan etkisi konusunda artan endişeler bulunurken, diğer yandan daha dengeli perspektifler, KYG’nin ekonomik kalkınmayı, bağlantıyı ve işbirliğini teşvik ettiğini savunmaktadır ki bu durum özellikle, KYG’nin üye ülkelerinde açıkça görülüyor (Malik, 2020Malik, T. H. (2020). The Belt and Road Initiative (BRI) project legitimisation: The rhetor’s innovation and the US response. Asian Journal of Comparative Politics, 7(4), 1070–1094.).
“Borç tuzağı” diplomasisi tezi, KYG üzerinden üye ülkelerin Çin kaynaklı kredi borcu biriktirmelerinin sözde neo-sömürgeci uygulamalar olarak yansıtıldığı bir durumu içermektedir. KYG’nin başarısı, üye ülkelerin bu projenin faydaları konusundan ikna edilmesine bağlıdır. Ancak ABD, Hindistan ve Japonya gibi büyük ülkelerin şüpheci yaklaşımları, KYG’nin meşruiyetini ve dünya genelindeki kabulünü karmaşıklaştırmaktadır (Deng, 2021Deng, Y. (2021). How China builds the credibility of the Belt and Road initiative. Journal of Contemporary China, 30(131), 734–750.). Freeman ve Tugendhat (2023Freeman, C., & Tugendhat, H. (2023, October 26). Why China is Rebooting the Belt and Road Initiative. 27 Kasım 2023 tarihinde adresinden alındı.), KYG ülkelerindeki projelerin yolsuzluk, çevresel bozulma ve insan hakları ihlallerine yol açarak biyoçeşitlilik kaybına ve su kaynakları üzerinde artan baskıya neden olduğu görüşündedir. Çin’deki şeffaflık eksikliği ve borç sürdürülebilirliği konusundaki endişeler, bu sorunları daha da kötüleştirmektedir. Ancak, yolsuzluğun KYG projelerinden değil, dahil olan ülkelerdeki mevcut sistematik sorunlardan kaynaklandığına dikkat çekmek önemlidir. Ayrıca, eleştirmenler, KYG projelerinin olumsuz etkilerinin Çin’e özgü olmadığını, benzer sorunların diğer ülkeler tarafından yönetilen altyapı projelerinde de gözlendiğini savunmaktadır. Batı güçlerinin sömürge bağları ve kültürel etki yoluyla Afrika üzerinde kurduğu tarihsel avantaja karşın Çin’in bölgedeki yumuşak gücü daha az belirgindir. Batılı ülkeler, yumuşak gücü artırmak için dil, kültür ve yardım kuruluşlarını kullanmışlardır, ancak Çin daha farklı bir yaklaşımı sergilemektedir. Geleneksel kuruluşlardan farklı olarak Çin’in yumuşak gücü, bireysel devletlere özgü çözümleri vurgulayan ve deneysel ve yenilikçi çözümlere yönelen ‘Pekin Konsensüsü’ etrafında yoğunlaşmaktadır (Farooq, Feroze ve Yuan, 2019Farooq, M., Feroze, N., & Yuan, K. (2019). An Analysis of China and Africa Relations with Special Focus on ‘One Belt and One Road.’ India Quarterly: A Journal of International Affairs, 75(3), 366–379.; Gürcan, 2019Gürcan, E.C. (2019). Multipolarization, South–South Cooperation, and the Rise of Post-Hegemonic Governance. Routledge.). Nijeryalı liderlerin ve politikalarının değişen dinamikleri ise ülkenin Çin ile olan ilişkisini ve ticaret ilişkilerini şekillendirmiştir. Nyiayaana ve Jack (2021Nyiayaana, K., & Jack, J. T. C. B. (2021). Chinese Investments in Nigeria and the Political Economy of Trade, 1999 - 2019: A leadership perspective. The Journal of Leadership and Developing Societies, 6(1), 10–29.), 1999-2019 döneminde Çin yatırımları ile Nijerya’nın politik ekonomisi arasındaki ilişkiyi incelerler. Nijerya, Obasanjo yönetimi sırasında Çin ile ticaret bağlantılarını iyileştirmiştir, ancak Çin menşeili ithalat konusunda birtakım endişeler ortaya çıkmıştır. Yar’Adua yönetimi sırasında vurgu, ticaretten dışişleri ve diplomasiye kaymıştır. Jonathan/Buhari dönemi, Çin ile daha sıkı ekonomik bağlara geri dönüşe sahne olmuştur. Bu dönemde, altyapı gelişimine, enerji projelerine ve petrol sektöründeki yatırımlara odaklanılmıştır. Bu ekonomik bağlantılar, özellikle altyapı ve enerji sektörlerinde Çin yatırımlarında önemli bir artışa yol açmıştır. Ayrıca, iki ülke arasındaki ortaklık, ortak girişimlerin ve işbirliklerin kurulmasına yol açarak ticaret ilişkilerini daha da güçlendirmiştir. Çin yatırımları, özellikle yollar, trenler ve limanlar gibi altyapı projelerinde önemli ölçüde artmıştır. Raji ve Ogunrinu (2018Raji, S. A., & Ogunrinu, A. (2018). Chinese Investment and Its Implications for Nigeria’s Economic Security. Brazilian Journal of African Studies, 3(6), 123–142.), Batı merkezli düşüncelerinin etkisindeki diğer bilim insanlarının savladıkları gibi, Çin yatırımlarının Afrika devletleri için tamamen zararsız olmadığı görüşünü taşımaktadırlar.
Breuer’in (2017Breuer, J. (2017). Two belts, one road? The role of Africa in Chinas belt and road initiative. Stiftung Asienhaus.) görüşüne göre, Çin’in Afrika’daki olumlu imajı, düşük maliyetli Çin malları ve Çin’in ekonomik ve altyapı gelişmeleri ile bağlantılıdır. Ayrıca, araştırmasında fark-fark modelini kullanan Chen (2023Chen, Z. (2023). The impact of the belt and road infrastructure development on the economic growth of the partner countries. Global Journal of Emerging Market Economies, 15(2), 254– 272.), KYG’nin, girişimde yer alan 130 ülke üzerinde olumlu bir ekonomik etkiye sahip olduğunu göstermektedir. Bu etki, özellikle altyapı yatırımlarına ve ortak büyüme ilkelerinin teşvik edilmesine atfedilmekte olup, artan ticaret, geliştirilmiş bağlantısallık ve hızlı ekonomik büyümeye yol açmıştır. Buna karşın, Çin-Afrika ilişkileri üzerine mevcut literatür sıklıkla Batı merkezli bir bakış açısı sergilemekte ve Çin ile Afrika arasındaki ilişkiyi etkileyen karmaşık politik-ekonomik dinamikleri tam olarak anlamada yetersiz kalmaktadır. Bu ilişki, stratejik yerel hedefleri sürdürme ve kazan-kazan ortaklıkları arasındaki hassas bir denge olarak anlaşılabilir (Lu, 2023Lu, F. (2023a). China’s State-Business Relationship with Nigeria: Neocolonialism or Strategic Cooperation. Journal of Asian and African Studies, 002190962311542.). Bununla birlikte, Çin’in Afrika’daki etkinliği, kıtanın ekonomik manzarasında önemli değişiklikler getirmiştir.
Çin yatırımları ve altyapı projeleri, Batı tarzı neo-sömürgecilik ve emperyalist müdahaleciliğin aksine, istihdam yaratma ve gelişmeye katkıda bulunmuştur. Gürcan ve Donduran (2023Gürcan, E.C. & Donduran, C. (2023). The economic and institutional dynamics of China’s growing financial influence: a “structural power” perspective. The Japanese Political E c o n o m y, 49(1), 109-135.) tarafından vurgulandığı gibi KYG, “İpek Yolu Ruhu” olarak bilinen kapsamlı bir normatif çerçeveye dayanmaktadır ve bu çerçeve barış, işbirliği, şeffaflık, kapsayıcılık ve karşılıklı öğrenme gibi değerlere vurgu yapmaktadır. İpek Yolu Ruhu, Batı’nın yapısal uyum politikaları, liberal demokrasi ve koşullu krediler gibi ilkelerine dayanan “alacaklı odaklı model” ile keskin bir tezat oluşturur. “Alacaklı odaklı model,” Batılı güçler tarafından hâkimiyetlerini sürdürmek ve küresel eşitsizlikleri tarihsel olarak devam ettirmeye yönelik tasarlanmıştır. Batılı modellerin aksine, KYG ve ilgili mekanizmalar, ulusal egemenliği tehlikeye atan siyasi koşulları ve ilkeleri reddeder. Dahası İpek Yolu Ruhu, “yüksek kaliteli gelişim” ve “sürdürülebilirlik” kavramlarını içerecek şekilde evrilmiştir. Bu yeni gelişmeler, teknoloji yoğun endüstrileri ve düşük karbonlu yatırımları teşvik etmeyi, sürdürülebilir kalkınma girişimlerini, yerel toplulukların katılımını ve kapsayıcı toplumsal gelişim uygulamalarını içerir (Gürcan & Donduran, 2023Gürcan, E.C. & Donduran, C. (2023). The economic and institutional dynamics of China’s growing financial influence: a “structural power” perspective. The Japanese Political E c o n o m y, 49(1), 109-135.).
Nijerya’daki Çin Yatırımlarına Genel Bakış
2003’ten 2018’e kadar, Çin’in Afrika’daki yıllık doğrudan yabancı yatırımları çarpıcı bir şekilde, 74.8 milyon dolardan 5.4 milyar dolara yükselmiştir. COVID-19 pandemisine rağmen, 2019’da 2.7 milyar dolara ve 2020’de 4.2 milyar dolara geri dönen akışlarla Çin, Afrika’nın dördüncü en büyük yatırımcısı statüsündedir (Fu, 2021Fu, Y. (2021a). The quiet China-Africa Revolution: Chinese investment. 31 Ekim 2023 tarihinde adresinden alındı.).
Yıllar içinde, Çin’in Afrika genelinde ve özellikle Nijerya’daki yatırımları büyük ölçüde artmakla kalmamış, hatta son yıllarda ABD’yi geçmiştir (bkz. Şekil 2). Bu yatırımlar altyapı, telekomünikasyon, imalat ve enerji gibi birçok sektörü kapsamaktadır. Çin’in yatırımları sadece Nijerya ekonomisine canlılık kazandırmakla kalmamış, aynı zamanda yerel halka iş fırsatları da sunmuştur. Şüphesiz KYG, iki ülkenin ekonomik ilişkilerinin daha fazla güçlenmesini ve Nijerya’da daha fazla yatırım projesi gerçekleştirilmesini sağlamıştır.
Nijerya’daki Çin altyapı gelişimi göz ardı edilemeyecek bir boyuttadır. KYG’nin bir parçası olarak Çin, Nijerya hükümeti ile işbirliği içinde limanları genişletmek, yeni ulaşım sistemleri kurmak ve mevcut altyapıyı modernize etmek için sürekli çalışmaktadır. Çin, 35 Afrika ülkesinde altyapı yatırımı gerçekleştirmekte olup, özellikle Angola, Nijerya ve Sudan’a yoğunlaşmaktadır. Nijerya’nın altyapı yenileme çabaları, özellikle Çin Sivil Mühendislik İnşaat Şirketi (CCECC) tarafından sağlanan desteklerle gerçekleştirilmiştir (Amusan, 2022Amusan, T. (2022). What Nigeria can teach us about China’s belt and road. 20 Ekim 2023 tarihinde adresinden alındı.). Nijerya’da Çin, Abuja Raylı Toplu Taşıma Sistemi ve Lagos-Kano hattının yenilenmesini finanse etmektedir (Yuan & Jianxin, 2009Yuan & Jianxin (2009). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.). Nijerya’nın liman ve demiryolu altyapısındaki ilerlemelerin, Lekki Derin Deniz Limanı ve Lagos Raylı Toplu Taşıma Mavi Hattı gibi projeler üzerinden, ekonomik kalkınma ve Çin-Afrika işbirliğini teşvik etmesi beklenmektedir. Batı Afrika’nın en büyük derin deniz limanını içeren projelerin 360 milyar dolarlık ekonomik fayda ve 170 bin kişilik istihdam yaratması tahmin edilmektedir (Deol, 2023Deol. (2023).China delivers major infrastructure projects in Nigeria. ACE Times. 27 Şubat 2023 tarihinde adresinden alındı.). Çin’in sağladığı altyapısal gelişim destekleri, havaalanı terminalleri, trenler ve limanları da kapsayacak şekilde genişlemiştir. Murtala Muhammed Uluslararası Havaalanı (MMIA), Abuja’daki Nnamdi Azikiwe Uluslararası Havaalanı, Aminu Kano Uluslararası Havaalanı, Enugu’daki Akanu Ibiam Uluslararası Havaalanı ve Port Harcourt Uluslararası Havaalanı; Çin Exim Bankası’nın Nijerya hükümetine sağladığı desteklerle finanse edilen havaalanı terminalleri arasındadır (Okeke-Korieocha, 2022Okeke-Korieocha, I. (2022). Why China funded Nigeria’s new airport terminals – ambassador. Businessday NG. 22 Ekim 2023 tarihinde adresinden alındı.).
Bilgi çağında, Afrika’nın ekonomik gelişimini sağlamak için güçlü bir telekomünikasyon altyapısına ihtiyaç vardır. Bugünün güç dinamiklerinde belirleyici bir etken olan teknolojinin kullanımı, ekonomik büyüme için hayati önem taşır (Iwuagwu, 2014Iwuagwu, O. (2014). The Revolutionary Years: Nigeria’s Telecommunication Industry, 2001 - 2011. International Journal of Research in Arts and Social Sciences, 7, 23–36. 15 Eylül 2023 tarihinde adresinden alındı.). Nijerya’nın telekomünikasyon tesislerini geliştirme yolculuğu, 1886 yılında Lagos ile Londra arasında bir kablo bağlantısının kurulmasıyla başlamıştı. Zaman içinde bu ağ, Lagos, Ilorin ve Jebba’daki devlet binalarını içerecek şekilde genişletilmiştir (Obi, 2014Obi, I. (2014). Telecommunication Reform in China and Nigeria: Same Result, Different Strategies. Journal of International Social Research, 7, 652–669. 3 Kasım 2023 tarihinde adresinden alındı.). Bununla birlikte, Nijerya’da telekomünikasyon devriminin tam anlamıyla gerçekleşmesini engelleyen bir dizi zorluk bulunmaktadır. Bu zorluklar; altyapı sorunları, yüksek maliyetler ve dijital girişimlerin eksikliği gibi engeller yaratarak sektörün genel ekonomiye olan etkisini sınırlamaktadır.
Bütün bu engellere rağmen telekomünikasyon sektörünün önemli oranda yabancı yatırım çektiği ve 1 milyon 135 bin kişilik istihdam yarattığı unutulmamalıdır. Bu sermaye akışı ve istihdam hacmi, hizmet sektörü ve genel ekonomik faaliyetler üzerinden ülkenin büyümesini teşvik etmektedir (Enahoro & Olawade, 2021Enahoro, M. A., & Olawade, D. B. (2021). GSM and the Nigerian Economy: The Journey from 2004 to 2019. International Journal of Economics and Finance, 13(7), 69.).
Çinli şirketler, Nijerya’nın dijital ekonomik potansiyelinin ilerletilmesi ve telekomünikasyona yoğun yatırım gerçekleştirilmesi konularında önemli bir rol üstlenmiştir. Bu Çinli firmalar, ülke genelinde kalıcı varlık ve tesislere 16 milyar doların üzerinde yatırım yapmışlardır (Alajemba, 2018Alajemba, N. (2018). China invests over $16 billion in Nigeria’s telecoms sector. ITEdgeNews. 17 Ağustos 2023 tarihinde adresinden alındı.). Önde gelen bir Çin markası olan Huawei, Nijerya’nın telekom endüstrisindeki pazar payını genişletme çabalarının ön saflarında yer almıştır. En yeni teknolojilere dayalı altyapı çözümleri sunmak için yerel işletmelerle ortaklıklar kurmuşlar ve böylece Nijerya’nın dijital ekonomisinin gelişimine katkıda bulunmuşlardır. Huawei, 1999’dan bu yana Nijerya’ya toplamda 76 milyon dolar yatırım yapmıştır. Nijerya hükümeti ayrıca akıllı şehirlerin inşa edilmesi ve e-devlet yazılımlarının hazırlanması için Huawei ile anlaşmış, şirketin ülke içinde teknolojik ilerlemeyi geliştirmedeki rolünü ilerletmiştir. Huawei ve Globacom ayrıca Glo2 denizaltı kablo ağını inşa etmek için işbirliği kurmuşlardır (Hungerland & Chan, 2021Hungerland, N., & Chan, K. (2021). Assessing China’s Digital Silk Road: Huawei’s engagement in Nigeria. Lse Ideas Digital Ir.). Bu gelişmeler, güçlü bir telekomünikasyon altyapısının, uluslararası ortaklıkların ve teknolojik ilerlemelerin ekonomik büyümeyi teşvik edici rolüne işaret etmektedir.
Son zamanlarda Çin’in hızlı bir sinai büyüme yaşadığı ve enerji kaynaklarına yüksek bir talep gösterdiği gerçekleri göz önüne alındığında, Çin yatırımlarında enerji ve güç sektörlerinin önemi daha iyi anlaşılacaktır. Afrika’nın başlıca petrol üreticisi olan Nijerya, 18 boru hattı ile küresel olarak dokuzuncu sıradadır. Petrol, Nijerya’nın GSYİH’sinin %9’unu ve ihracat değerinin %90’ını oluşturur (Dokua Sasu, 2023Dokua Sasu, D. (2023). Oil industry in Nigeria. 20 Ekim 2023 tarihinde adresinden alındı.). African Oil Week analizine göre, Çin’e ait işletmeler CNPC, CNOOC ve Sinopec, BP, Shell ve Eni’nin ardından Afrika’nın dördüncü büyük enerji yatırımcılarıdır (Mitchell, 2023Mitchell, C. (2023). FEATURE: China replaces African loans with energy investments amid faltering economy. S&P Global Commodity Insights. 10 Kasım 2023 tarihinde adresinden alındı.).
Çin’in enerji ve güç sektörlerine yaptığı yatırım, ülkenin enerji güvenliğini artırmak ve sürdürülebilir kalkınmayı teşvik etmek açısından hayati bir rol oynamıştır. Çinli şirketler, özellikle Çin Exim kredi bankası, Ajaokuta-Kaduna-Kano (AKK) doğalgaz boru hattı ve Zungeru hidroelektrik enerji projesi gibi önemli projelerle Nijerya’nın petrol ve gaz sektörüne büyük yatırımlar yapmışlardır.
Nijerya Ulusal Petrol Şirketi (NNPC), Güney Nijerya’dan Orta Nijerya’ya doğal gaz taşıyacak olan Ajaokuta-Kaduna-Kano boru hattına 2.2 milyar sterlin (2.8 milyar dolar) yatırım yapmaktadır. Boru hattı, Nijerya’nın geniş doğal gaz kaynaklarını enerji üretimi ve iç tüketim için kullanmayı amaçlamaktadır. Boru hattı günde 3 milyon 500 bin metreküp gaz taşıyacaktır ve geri kalanı yeni enerji santralleri ve petrokimya endüstrileri için yakıt olarak kullanılacaktır. Finansman, Çin İhracat ve Kredi Sigorta Şirketi (N.S. Energy, 2020Ajaokuta–Kaduna–Kano (AKK) Gas Pipeline - NS Energy. (2020). 12 Ağustos 2023 tarihinde adresinden alındı.) tarafından sağlanan 2.8 milyar dolarlık bir kredi ile mümkün hale getirilmiştir. Zungeru projesi ise Çin Exim Bankası tarafından finanse edilmekte olup yıllık 2.64 milyar kWh elektrik üretmeyi planlamaktadır ve Nijerya’nın iç enerji ihtiyacının %10’unu karşılayacaktır.
Projenin maliyeti 1.3 milyar dolar olarak tahmin edilmektedir. Ayrıca, balık yetiştiriciliği, sulama, sel kontrolü, su temini ve yaklaşık 2 bin kişiye istihdam fırsatları sunacaktır. Federal hükümetin %25 katkısının yanı sıra Çin Exim Bankası finansmanın %75’ini sağlayacaktır (Akintayo, 2022Akintayo, O. (2022). $1.3bn Zungeru hydropower to begin operations Q2 2023. Punch Newspapers. 16 Ekim 2023 tarihinde adresinden alındı.).
Bu yatırımları özellikle Nijerya gibi bir ülkede uygulamak Çinli yatırımcılar için kolay olmamıştır. Nijerya, suç endeksinde %66.7 ile dünya genelinde 17. sırada yer almaktadır; ancak bu oran, rapor edilmemiş suç rakamları nedeniyle beklenenden daha düşük bir seviyede kalmış olabilir. Küresel Barış Endeksi’ne göre, ülke bu alanda en düşük seviyededir ve barışsızlık endeksi 2.71 olarak derecelendirilmiştir. Terörizm son yıllarda hız kazanmıştır ve Nijerya, teröristlerin hedef aldığı ülkeler arasında üçüncü sıraya yükselmiştir. Nijerya, uyuşturucu kaçakçılığı, terörizm ve kaçırma gibi tehlikelere karşı giderek daha savunmasız bir durumdadır. Özellikle kaçırma vakaları artmış ve kurbanların ailelerine yönelik fidye talepleri yaygınlaşmıştır; fidye ödeyemeyenler ise öldürülmektedir (Aderounmu, 2021Aderounmu (2021). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.). Birçok altyapı projesinin kırsal bölgelerde yoğunlaşması nedeniyle işçiler için kaçırma büyük bir sorun haline gelmiştir. Maden gibi çalışma sahalarına gerçekleştirilen saldırılar nedeniyle, Çin vatandaşları dahil olma üzere güvenlik görevlileri ve işçiler arasında kaçırılma ve can kayıpları ile sonuçlanan olaylar yaygınlaşmış durumdadır (Erezi, 2022Erezi (2022). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.; Owolabi, 2022Owolabi (2022). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.). Uzun vadede hükümet, Çinli işçilerin güvenliğini sağlamak için gerekli adımları atmazsa, devam eden saldırılar ve kaçırmalar, daha fazla yatırımcının Nijerya’ya yatırım yapmaktan vazgeçmesine yol açabilir. Ayrıca, bu yatırımlarla gelen diğer bir sorun da yolsuzluktur. Afrika ülkeleri, özellikle Nijerya olmak üzere, yolsuz liderleri ve yönetimleriyle tanınır. Ülkelerin içişlerine müdahale etmeme politikası gereği Çin kendi sağladığı fonların nasıl kullanıldığını izleyecek bir durumda değildir, ancak denetim sistemindeki eksiklikler nedeniyle yaşanan yolsuzluklar projelerde gecikme ve verimsizliklere neden olabilmektedir.
Çin Yatırımlarının Sosyo-Ekonomik Etkisi
KYG kapsamındaki Çin yatırımlarının Nijerya’da önemli sosyo-ekonomik etkilere sahip olması beklenmektedir. Bu durum, istihdam fırsatları yaratarak ve tarım, altyapı ve enerji gibi çeşitli sektörleri canlandırarak ülkenin ekonomik büyümesine katkı sağlayacaktır. Altyapı geliştirme projeleri, hem endüstrileşmiş hem de gelişmekte olan ülkelerin uzun vadeli kalkınması için kritik öneme sahiptir. Bu tür projeler, ülkenin ekonomisini destekleyen otoyollar ve köprüler gibi maliyetli teknik altyapıya sahip yapılar, sistemler ve tesislerin geliştirilmesini içerir (Dalibi & Bello, 2017Dalibi, S. G., & Bello, B. S. (2017). Socio-economic impacts of Chinese government financed infrastructural development projects in Nigeria. Advances in Economics, Business and Management Research, 33, 579–588.). Altyapı geliştirme girişimleri, ekonomik büyümeyi desteklemenin yanı sıra, ulaşım ağlarını ve bağlantıları iyileştirerek ülke genelinde mal ve hizmet taşınmasını kolaylaştırır. Çin yatırımlarının sosyo-ekonomik etkisini analiz etmek, söz konusu yatırımların bu tür potansiyel faydalarını anlamak için önemlidir çünkü bu analizler, siyaset yapıcıları ve paydaşların yatırımların gelecekteki etkilerini anlamalarına yardımcı olur. Çin yatırımlarının Nijerya’daki varlığı, özellikle altyapı, endüstri, enerji ve teknoloji gibi alanlarda ülkenin sosyo-ekonomik yapısını önemli ölçüde etkilemiştir. Bu yatırımlar, bağlantıyı artırmış, ulaşımı kolaylaştırmış ve ticareti güçlendirmiş, ekonomik büyümeyi teşvik etmiştir. Ayrıca, birçok sektörde istihdam fırsatları yaratmış ve böylece Nijerya’nın iş gücünün büyük bir bölümünü barındırmıştır.
Nijerya’da işsizlik, önemli bir sorun teşkil eder ve diplomalı işsizlik başlı başına bir tehdittir. Ulusal İstatistik Bürosu, Nijerya’nın işsizlik oranını 2022’nin dördüncü çeyreğinde %5.3 ve 2023’ün birinci çeyreğinde %4.1 olarak rapor etmiştir.
Nijerya’da işsizlik yaklaşık olarak 23.2 milyon insanı etkilemektedir. Nijerya’daki mevcut oranın, son 13 yılın en yüksek oranı ve dünya genelindeki en yüksek ikinci oran olduğu tahmin edilmektedir (Izuaka, 2023Izuaka, M. (2023). Nigeria statistics agency revises labour data, says unemployment 4.1% in Q1 2023. Premium Times Nigeria. 1 Kasım 2023 tarihinde adresinden alındı.). Herhangi bir ülkede yüksek işsizlik seviyeleri, çeşitli sosyal ve ekonomik zorlukların ortaya çıkmasına neden olabilir. Bu sorunlar, artan yoksulluk seviyelerini, toplumsal çalkantıyı ve genel ekonomik büyümenin yavaşlamasını içerebilir.
Ancak KYG, Çin yatırımlarını çekerek ve ekonomik büyümeyi teşvik ederek bu sorunu hafifletme potansiyeline sahiptir. Altyapı, özellikle de demiryolu inşaatı konusunda, Nijerya vatandaşlarına yönelik iş fırsatlarında önemli bir artış yaşanmıştır. CCECC’nin yerelleştirme stratejisi, yerel işgücünün Çinli işgücüne en az 10’da bir oranında katılmasını içerir ve bu da Nijerya’da istihdam yaratılmasına katkı sağlamıştır. Abuja-Kaduna hattı, dört bin yerel iş üretmiş ve yaklaşık beş yüz Nijeryalıyı istihdam etmiştir (Chen, 2018Chen, Y. (2018). China’s Role in Nigerian Railway Development and Implications for Security and Development. In United States Institute of Peace (No. 202.457.1700). United States Institute of Peace.). Demiryolu inşaatı, Nijeryalılara yatırım fırsatları da sunmuştur ve yerel işletmeler bundan faydalanmıştır. Mavi Tren Hattı, ödeme ağ geçidi olarak Nijeryalı fintech şirketi Touch and Pay Technologies’i seçmiştir. Daha önceleri uluslararası şirketlerin hizmetlerine ihtiyaç duyulurdu, ancak şimdi yerel işletmeler bu karardan faydalanabilmektedir. Yeni havalimanı terminallerinin inşasıyla daha fazla iş fırsatı oluşturulmuştur ve yeni terminaller inşa edilerek daha da fazla istihdam yaratılacaktır. Başkan Muhammadu Buhari, Lagos’daki Murtala Muhammed Havalimanı’ndaki yeni uluslararası terminalin Nijeryalı gençler için 3 bin doğrudan ve dolaylı iş yaratacağını ifade etmiştir (Mojeed, 2022Mojeed, A. (2022). New Lagos airport terminal will create 3000 jobs for youth. Premium Times. 20 Ekim 2023 tarihinde adresinden alındı). KYG’nin faydalandığı Lekki Limanı’nın, Nijerya’ya hizmet ederek havalimanı, demiryolu ve karayollarının geliştirilmesini içeren bir master planın merkezi olması planlanmaktadır ve bu da birçok işletmenin genişlemesine ve yaklaşık 170 bin işin yaratılmasına yol açacaktır (Wang, 2023Peredy, Z., Wang, J., Jiaxuan, S., & Zheng, C. (2023). Impact assessment of Belt and Road Initiative on Chinese economy and society. Acta Periodica, (28), 18–40.). Bu iş istihdam girişimi burada durmayacaktır, çünkü Nijerya ve Çin daha fazla sektöre yatırım yapmayı ve Nijerya ekonomisine faydalı olacak yeni yatırım planları oluşturmayı planlamışlardır.
Nijerya ekonomisi 2000 ile 2014 yılları arasında yıllık %7’lik bir oranda büyümüş olsa da; ekonomik bozulma, borç seviyeleri, ticaret korumacılığı ve COVID-19 pandemisi gibi diğer dışsal nedeniyle büyüme oranları 2015 ile 2022 yılları arasında yavaşlamıştır. Ağustos 2023’te süregelen enflasyon %25.8’e ulaşarak milyonlarca kişiyi işsiz bırakmıştır (Dünya Bankası, 2023Dünya Bankası (2023). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.). Altyapı yatırımları ekonomik büyüme ve kalkınma için kritik öneme sahiptir ve GSYİH büyümesinin üçte birini oluşturur. Araştırmalara göre, iyi tasarlanan yatırımlar büyümeyi ve verimliliği potansiyel olarak artırır ve ekonomiye olumlu etkilerde bulunur. Kamu altyapısının ekonomik büyüme üzerindeki etkisi büyüktür (Serdaroğlu, 2016Serdaroğlu, T. (2016). The Relationship Between Public Infrastructure and Economic Growth in Turkey. In Kalkınma Bakanlığı Ekonomi Çalışma Tebliğleri Serisi (No. 2016/02).).
Ekonomik büyüme herhangi bir ülke için önemlidir ve dolayısıyla bu altyapı projelerinin Nijerya ekonomisine önemli katkılar yapması beklenmektedir. Nijerya’da demiryolu taşımacılığı, ekonomiyi büyük ölçüde ilerletmiş olup, 2022’nin ilk çeyreğinde trenle seyahat eden 953.099 yolcu, 2021’in ilk çeyreğine göre %124.54 artış göstermiştir. Aynı dönemde, taşınan ürünlerin hacmi 9 bin 071 metrik tondan 32 bin139 metrik tona genişlemiştir ki bu durum %254.30’luk bir artışa işaret etmektedir. Yolculardan 2.07 milyar Naira gelir elde edilmiştir ve bu oran bu da bir önceki çeyreğe göre %132.82’lik bir artış anlamına gelmektedir. Mal ve kargolardan ise 71.76 milyon Naira değerinde gelir elde edilmiştir (Ademola & Huma, 2023Ademola, A. O., & Huma, O. (2023). The Economic Impact of the Belt and Road Initiative (BRI) in Africa - A Case of Nigeria’s Railway Project. 16 Ekim 2023 tarihinde adresinden alındı.). Lagos, Nijerya’daki yeni uluslararası havalimanı, 50 bin 887 metrekarelik alanıyla ekonomik kalkınmayı teşvik edecek, şehri canlandıracak ve yabancı ticareti, kültürel değişimleri ve turizmi geliştirecektir. Ayrıca, Nijerya ile dünya arasındaki coğrafi farkı kapatacak ve havacılıkta yeni bir kilometre taşı oluşturacaktır (Okeke-Korieocha, 2022Okeke-Korieocha, I. (2022). Why China funded Nigeria’s new airport terminals – ambassador. Businessday NG. 22 Ekim 2023 tarihinde adresinden alındı.).
2021 yılında Afrika’nın en büyük ticaret ortağı olarak gösterilen Çin, Nijerya ile yakın ekonomik ilişkilerini sürdürmektedir. COVID-19 salgını sırasında bile, 2020 yılında Çin ile Nijerya arasındaki ticaret hacmi %0.7 artarak 13.66 milyar doları bulmuş ve bu Afrika’daki en yüksek ticaret hacmidir (Lu, 2023Lu, F. (2023a). China’s State-Business Relationship with Nigeria: Neocolonialism or Strategic Cooperation. Journal of Asian and African Studies, 002190962311542.). KYG altında kurulan Çin Exim Bank, Çin Kalkınma Bankası ve Çin İhracat ve Kredi Sigorta Şirketi gibi ticareti destekleyici kuruluşlar, Çin ve Nijerya arasındaki ticaret ilişkisi üzerinde önemli bir etkiye sahiptir. Bu kuruluşlar, krediler ve hibe sağlayarak uluslararası ticareti kolaylaştırırlar (Akinola, 2015Akinola, O. (2015). The political economy of Chinese and Indian trade, aid, and Investments in Nigeria: a comparative analysis. Journal of Asian and African Studies, 52(6), 824–837.). Çin ve Nijerya’nın KYG üzerindeki işbirliği, yollar ve demiryolları gibi altyapı projelerini finanse ederek ikili ticareti önemli ölçüde artırmıştır. Taşımacılığı iyileştirmiş ve mal ve hizmetlerin akışını kolaylaştırmıştır. KYG küresel piyasaları somut bir güce dönüştüredursun Nijerya’nın Lekki Serbest Bölgesi (LFZ), Çin ve Nijerya arasındaki ekonomik ve ticaret ortaklıkları için kritik bir merkez olarak ortaya çıkmaktadır. Çin-Afrika Lekki Yatırım Ltd. tarafından işletilen LFZ, Lagos Eyaleti’nde 30 kilometre karelik bir alanı kapsamaktadır (Huichen, 2023Huichen, Y. (Ed.). (2023, June 27). A decade of fruitful journey for Nigeria’s Lekki Free Zone under BRI. 28 Ekim 2023 tarihinde adresinden alındı.). Bu alan, bir dizi ülkenin ticaret engellerini azaltmayı veya kaldırmayı kabul ettiği bir bölgedir ve burada temel amaç döviz gelirlerini artırmak, ihracata yönelik sektörleri geliştirmek ve ev sahibi ülkede iş fırsatları yaratmaktır (Okogba, 2023Okogba, E. (2023). Lekki Free Trade Zone: Ideal platform for diverse markets. Vanguard News. 18 Ekim 2023 tarihinde adresinden alındı.). Lekki serbest bölgesi, vergi avantajları, kolaylaştırılmış düzenlemeler ve dünya standartlarında altyapı erişimi gibi cazip teşvikler sunar ve Nijerya’yı Afrika’daki işlerini genişletmek isteyen yabancı yatırımcılar için ideal bir hedef haline getirir.
Borç Tuzağı ve Yabancı Yatırımlar
Borç tuzağı tezi, KYG’in Afrika ve Nijerya’ya yönelik olumlu sosyo-ekonomik etkilerine gölge düşürmek üzere Batı merkezlerinden dolaşıma sokulan bir kavramdır. Borç Yönetim Ofisi, Nijerya’nın Mart 2023 için toplam uluslararası borcunun Federal Hükümet’in 36 eyaleti ve Federal Başkent Bölgesi’nin dış ve iç yükümlülüklerini içerecek şekilde 49.85 trilyon Naira ($108.30 milyar) seviyesine yükseldiğini bildirmiştir (Olufemi, 2023Olufemi, D. (2023). Nigeria’s total debt rises to N49.85 trillion. Punch Newspapers. 3 Kasım 2023 tarihinde adresinden alındı.). Nijerya’nın başlıca ticaret ortağı ve kreditörü Çin’dir ve bu ülkenin Nijerya’nın ikili kredilerindeki toplam payı %80’dir. Nijerya, 2002’den bu yana 17 Çin kredisi almıştır ve bunlar ulaşım, BT, enerji, tarım ve su kaynakları gibi altı projeyi içermektedir. Nijerya’nın Çin’e olan borcu, 31 Mart 2020 itibarıyla 3.121 milyar dolar olarak kaydedilmiş, 2010 ile 2018 yılları arasındaki toplam kredi anlaşmasının ise 5.575 milyar dolar olduğu görülmüştür (Abdulrasheed, 2021Abdulrasheed, A. (2021). The contestation of the notion of Debt-Trap Diplomacy on Nigeria-China Relations: the dilemma and critical issues. Social Science Research Network.). Eleştirmenler, bunun Batı ülkelerinin teşvik ettiği borç tuzağı diplomasisinin belirgin bir örneği olduğunu savunmaktadır. Ancak, Çin’in diğer ülkeleri bu kredileri veya yatırım fırsatlarını kabul etmeye zorlamadığını ve Batı kredileriyle teknoloji transferi ve altyapı geliştirmenin çok daha sınırlı olduğunu kabul etmek önemlidir. Bunun yerine, Çin ekonomik işbirliği çabalarının bir parçası olarak finansal yardım sağlar ve altyapının inşasını destekler. Ayrıca, Nijerya’nın Dünya Bankası ve IMF gibi yabancı finans kuruluşlarından kaynaklanan borç yükü, Çin kredilerinden daha yüksektir ve yine geri ödeme faizleri önemli ölçüde daha fazladır.
Nijerya Borç Yönetim Ofisi, Çin’in Nijerya’nın borç aldığı çok taraflı kaynaklardan sadece biri olduğunu belirtir. Ayrıca, dış kaynaklardan borçlanmanın üç temel nedeni olarak şunları sıralar: Çok taraflı finansman, yerel altyapı eksikliğini gidermek için düşük faizli kredilere acil ihtiyaç ve yabancı kreditörlerin yerel ekonomiyi ele geçirmesini engelleme konusundaki ülkenin inandırıcılığı (Lu, 2023Lu, F. (2023a). China’s State-Business Relationship with Nigeria: Neocolonialism or Strategic Cooperation. Journal of Asian and African Studies, 002190962311542.).
Were (2018Were, A. (2018). Debt Trap? Chinese Loans and Africa’s Development Options. In South African Institute of International Affairs. 15 Ekim 2023 tarihinde adresinden alındı.), Afrika’nın genel jeopolitik etkisini artırmak amacıyla Pekin’in yönetilemez borç yükü yüklediğini savunuyor. Onun görüşüne göre, Afrika’nın Çin’e olan artan borcu, kıtanın tüm borç yükünü sürdürme yeteneği konusunda daha geniş bir endişenin bir parçasını oluşturuyor. Borçla ilgili başlıca endişe, bir hükümetin borcunun sorumlu bir şekilde kullanması, borç ödemelerinin hükümetin mal ve hizmetlerini finanse etme yeteneği üzerindeki potansiyel etkisi ve borcun ekonomik verimliliğidir.
Batı merkezli yönelimlere sahip akademisyenler, KYG ve Çin’in Afrika’ya yaptığı yatırımı “borç tuzağı diplomasisi” olarak adlandırmaktadır ve bilinçli bir şekilde sürdürülemez borç seviyeleri oluşturarak Çin’in Afrika ülkeleri üzerinde etki ve kontrol sağlama amacı taşıdığını iddia etmektedirler. Borç tuzağı diplomasisi, kredi veren bir ülkenin siyasi etkisini artırmak için başka bir ülkeye borç verdiği bir yöntemi içerir. Bu genellikle borç alan ülkelere aşırı sıkı geri ödeme koşulları dayatmayı ve onları ekonomik veya siyasi tavizler vermeye zorlamayı içerir. Bazıları Çin’in bu politika aracılığıyla Asya ve Afrika’da jeopolitik hedeflerini sürdürdüğünü iddia ederken, diğerleri bunu bir ekonomik fırsat olarak değerlendirmektedir (Ajnoti, 2022Ajnoti, R. (2022). The complete story of Debt-Trap diplomacy. 11 Ekim 2023 tarihinde adresinden alındı.).
Al-Fadhat ve Prasetio (2022Al-Fadhat, F., & Prasetio, H. (2022). How China’s Debt-Trap Diplomacy Works in African Countries: Evidence from Zimbabwe, Cameroon, and Djibouti. Journal of Asian and African Studies, 002190962211376.), araştırmalarını borç tuzağı diplomasisine dayandırırlar. Onlara göre, yatırım ve kredi aracılığıyla sağlanan finansal yardım, alıcı ülkenin kısa ve uzun vadede borç yüküne sıkıştığı bir duruma yol açabilir. Al-Fadhat ve Prasetio’ya göre bu durum, Çin’in Afrika ülkeleri üzerinde etki oluşturma ve bu ülkeleri kendisine bağımlı hale getirme amacıyla uyguladığı stratejilere tekabül eder.
Bu görüşün aksine, diğer akademisyenler borç tuzağı diplomasisi anlatısının abartıldığını ve Çin’in Afrika’daki rolünün ülkeleri borç altına almak amacıyla bilinçli bir stratejiden ziyade ekonomik çıkarlar tarafından yönlendirildiğini savunuyorlar. Himmer ve Rod (2022Himmer, M., & Rod, Z. (2022). Chinese debt trap diplomacy: reality or myth? Journal of the Indian Ocean Region, 18(3), 250–272.), borç tuzağı diplomasisi yaklaşımının, Çin’in kredi alan ülkeleri borca batırmak amacıyla hareket eden bir ülke olarak yansıtıldığı önyargılı çıkarımlar sunduğunu belirtirler. Çin’in COVID-19 pandemisi sırasında Kenya’nın borç ödemelerini geciktirmesi, Maldivler ve Malezya’nın borcunu azaltması gibi eylemleri, borç tuzağı diplomasisi tezinin arkasında yatan önyargıyı ortaya çıkarmaktadır. Söz konusu ülkelerin mali durumu tamamen Çin’e atfedilemez, ancak daha çok Çin’in tarafsızlığı ve siyasi temsilciler tarafından yapılan taleplere verilen yanıtların bir bileşimi sonucudur.
Batı, Çin’in özellikle KYG içinde gelişmekte olan ülkelere yaptığı yatırımları bir borç tuzağı olarak damgalamaktadır. Bu kavram, Çin’in artan küresel etkisi ve bunun küresel bütünleşme üzerindeki etkileri konusunda Batı’nın endişelerden türetilmiştir. Batı ülkeleri, Sri Lanka’nın Çin’in borç tuzağı diplomasisine sıkıştığını iddia eder; ancak borç sorunundaki asıl neden Batı sermaye piyasalarından aşırı borç alınmasıdır. Altyapı eksiği yaşayan ülkeler olarak Angola ve Venezuela’daki Çin yatırımları, bu tür bir borç tuzağının olmadığını kanıtlamıştır. Bu tez, dayanaksız ve somut verilerden yoksun bir iddiadan ibarettir (Hao, 2021Hao, Y. (2021). Is China’s investment a debt trap? -A comparative research based on the investment in the United States, Europe, and China. Advances in Economics, Business and Management Research.).
Çin, Afrika’da trenler, otoyollar, köprüler, limanlar, enerji tesisleri, hastaneler ve okulların inşası gibi birçok altyapı girişimine mali destek sağlamıştır. Bu krediler, yerel kalkınmayı teşvik etme ve istihdam fırsatları yaratma konusunda önemli bir rol oynamıştır. Çin’in kredileri, gelişmekte olan ülkelerin endüstrileşmesini ve modernleşmesini kolaylaştırabilecek uygun kredilerdir. Çin, Küresel Kalkınma Girişimi’ni uygulayarak ve 19 Afrika ülkesi ile anlaşmalar gerçekleştirerek borç sorununu ele almaya yönelik somut adımlar atmıştır. Çin, sermaye tabanlı işbirliği yaklaşımlarını kullanarak borçların hafifletilmesini sağlamaktadir. Borç sorununu etkili bir şekilde ele almak için dünya çapında senkronize girişimlerin uygulanması ve gelişmiş ülkelerden ve uluslararası finans kuruluşlarından daha güçlü bir destek alınması gerekmektedir (Çin Halk Cumhuriyeti’nin Avrupa Birliği Misyonu, 2022Çin Halk Cumhuriyeti’nin Avrupa Birliği Misyonu (2022). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.).
Sonuç
Ekonomik büyüme ve bölgesel bütünleşme yolculuğuna devam etmek için KYG’den faydalanmak Nijerya’nın çıkarınadır. Nijerya, tüm bunları ülkenin ulusal çıkarlarını koruyarak ve egemenliği sürdürerek yapmalıdır. Bu nedenle Nijerya, KYG girişimlerinin ve altyapı gelişmelerinin dengeli bir şekilde düzenlendiğinden emin olmak için önlemler alacaktır. Ayrıca, KYG tarafından sağlanan altyapı gelişimine odaklanırken, Nijerya’nın eğitim gibi diğer sektörlerde de yatırım fırsatları araması gerekmektedir.
Evrensel Temel Eğitim Komisyonu’na (UBEC) göre, Nijerya’nın okul dışı kalan çocukların artan sayısını düşürmek için 20 bin okula ve 907 bin 769 sınıfa ihtiyacı vardır. UNESCO’ya göre, Nijerya’nın okula gitmeyen tahmini 20 milyon çocuğu ve okuma yazma bilmeyen yaklaşık %31’lik bir yetişkin nüfusu bulunmaktadır. Nijerya, eğitim altyapısına yatırım sağlamak için KYG üzerinden işbirlikleri gerçekleştirebilmelidir. Okur yazarlık oranlarının artması, bireylerin çeşitli ekonomik girişimlere katılmalarına yönelik gerekli bilgi ve becerilere erişim sağlamalarını kolaylaştırır ve böylece ekonomik büyümeyi önemli oranda teşvik eder. Artan verimlilik, yenilikçilik ve girişimcilik sonucunda ekonomik büyüme hızlandırılır.
Nijerya, uluslararası ekonomik ortakları daha fazla sayıda yerel şirketlerle işbirliği yapmaya teşvik edecek şekilde cesaretlendirmelidir. Nijerya hükümeti, yerli işletmelerin ve endüstrinin ihtiyaçlarını göz ardı eden seçimler gerçekleştirirse, beyin göçünü teşvik etmiş olur ve bu durum ülkenin büyümesini olumsuz etkiler. Beyin göçü, Nijerya’nın sosyoekonomik ve teknik gelişimini etkileyen önemli bir sorundur; ülkenin doğal zeka ve değerli insan kaynaklarını tüketir. Ayrıca, yerli işçiler yerine yabancı işçilerin istihdam edilmesinin maliyetini artırmanın yanı sıra yabancı yardıma bağımlılığı artırır (Evaristus Elechi, 2013Evaristus Elechi, E. (2013). Brain Drain as A Clog in The Wheel of Nigeria’s Development: The University Education System in Focus. International Journal of Development and Management Review, 8(1), 110–121.). Yabancı yatırım devralmalarının bir sonucu olarak, özellikle yeni mezunlar olmak üzere birçok yetenekli Nijeryalı, fikirlerini hayata geçirememiştir.
Daha önce belirtildiği gibi, KYG gelişmekte olan ülkelerin gelişme şansını yakalama fırsatı vermiştir ve bu fırsatı değerlendirmeleri önemlidir. Hangi seviyede olursa olsun, KYG tüm bu ülkeler için kazan-kazan bir senaryo olduğunu kanıtlamıştır. Mevcut duruma dayanarak, bu projenin avantajlarının dezavantajları aştığı güvenle söylenebilir. Batı menşeili önyargılara dayanan borç tuzağı diplomasisi tezinin ötesinde, Nijerya bu projeden önemli ölçüde kazanç sağlayacaktır; bu anlamda KYG’nin sunduğu fırsatlar küçümsememeli, ancak planlı bir sekilde çeşitlendirilmelidir.
