Çin ile Afrika Ülkeleri Arasındaki İşbirliğinin Değişen Dinamikleri: Küresel Kamu Malları Yaklaşımı

Giriş

Onlarca yıldır, çin’in afrika ülkeleriyle kapsamlı ve stratejik bir ilişkisi bulunmaktadır. Hem Afrika Birliği çerçevesinde çok taraflı hem de bireysel üye devletlerle ikili olarak sınıflandırılan bu ilişki, 21. yüzyılda gelişmeye devam etmektedir ve Pekin’in her yönden modern bir sosyalist ülke inşa etme ve ulusal canlanmayı her alanda ilerletme hedefleri bağlamında daha büyül bir önem kazanmaktadır (Long, 2022Long, D. (2022). China Embarks on the New Journey of the Second Centenary Goal. 20 Kasım 2023 tarihinde adresinden alındı.). Ortak olarak, her iki medeniyet (Çin ve Afrika) de, son yüzyıllarda “dış güçler tarafından siyasal ve ekonomik olarak hükmedilmiş, düşük gelir, yüksek yoksulluk oranları ve az gelişmişlik” sorunlarından muzdarip olmuştur (Ajakaiye & Kaplinsky, 2009Ajakaiye, O, & Kaplinsky, R. (2009). China in Africa: A Relationship in Transition. The European Journal of Development Research, 21(4), 479 - 484.). Her iki medeniyet arasındaki işbirliğinin arttığı bağlamı göz önünde bulunduran mevcut makale, şu sorular etrafında şekillenmiştir: Çin’in girişimleri, küresel kamu mallarına ve Afrika ülkelerinin modernizasyonuna nasıl katkıda bulunmaktadır? Geleneksel Batılı ortaklar, Çin’in Afrika’daki artan etkisine nasıl tepki vermektedir? Çin’e karşı özellikle “borç tuzağı” konusunda hangi eleştiriler yöneltilmiştir? Makale; bu soruları ele alırken, mevcut kaynaklardan bilgi toplama, sonuçları birleştirme ve yorumlama yöntemine dayalı masaüstü literatür taraması tekniğini (Kariuki & Msuya, 2022Kariuki, P., & Msuya, N. (2022). Gender, Race and Politics in South Africa. University of Johannesburg Press.) kullanarak borç tuzağı tezini ve diğer Batı merkezli propaganda söylencelerini değerlendirmektedir. Çin’in küresel kamu mallarına katkısının ve Çin’in Afrika ile ilişkilerinin tarihsel olarak nasıl geliştiğinin analizi, süreç izleme yöntemi kullanılarak yapılmaktadır. Süreç izleme, dedektif çalışmasına benzer bir şekilde, mantıksal analiz ve kanıt toplamaya odaklanan bir yöntem olup, yorumlayıcı yaklaşımı sayesinde ana aktörler ve olaylar etrafında şekillendirilen esnek bir anlatının oluşturulmasına izin verir (Gürcan, 2020Gürcan, E. C. (2020). The Changing Geopolitical Economy of Transcaucasia under Multipolarity. World Review of Political Economy, 11(4), 533-550.).

Gözlemlendiği üzere, 21. yüzyılda Çin’in küresel bir güç olarak yükselişiyle, siyaset bilimci Joseph Nye, Pekin’in, 20. yüzyılın başında İngiltere’nin yerini almasına karşın “küresel kamu malları” sağlamakta başarısız olan Amerika Birleşik Devletleri’ninkine (ABD) benzer bir ölümcül hataya düşeceğinden endişe etmektedir (Nye, 2017Nye, J. S. (2017). The Kindleberger Trap. 10 Ekim 2023 tarihinde adresinden alındı.). Bu durum, 1930’lar boyunca yaşanan Büyük Buhran’a ek olarak demokrasilerin gerilediği ve trajik bir dünya savaşının yaşandığı felaket bir on yıla yol açmıştır. Nye ve diğer Sinologlar için asıl soru, Çin’in güç ve etkisi arttıkça aynı hatayı yapma ihtimalidir. Ancak bu makaleden de anlaşılacağı üzere Çin, medeniyetler için kayıp bir on yıla yol açan tarihsel olaylardan ders çıkarmış gibi görünmektedir. Çin, küresel sistemde istikrar sağlama ve gelecekte başka pandemilere hazırlıklı bir CO- VID-19 sonrası dünya düzeni inşa etme amacıyla Çin-Afrika İşbirliği Forumu, Kuşak ve Yol Girişimi, Küresel Kalkınma Girişimi, Küresel Güvenlik Girişimi, Küresel Medeniyet Girişimi ve Afrika Boynuzu’nda Barış ve Kalkınma Görüşü gibi “küresel kamu malları” ortaya koyan bir “modernizasyon doktrini”ne girişmiştir.

Küresel Kamu Malları

Kavramsal olarak, küresel kamu malları, “uluslararası ekonomik istikrar, uluslararası güvenlik (siyasi istikrar), uluslararası çevre, uluslararası insani yardım ve bilgi” alanlarında etkin bir rol oynayan unsurlar olarak tanımlanır (Kaul, Grunberg, & Stern, 1999Kaul, I., Grunberg, I., & Stern, M. A. (1999). Global Public Goods: International Cooperation in the 21st Century. New York, NY: Oxford Univ. Press.). Ayrıca, Kaul, Grunberg ve Stern (1999Kaul, I., Grunberg, I., & Stern, M. A. (1999). Global Public Goods: International Cooperation in the 21st Century. New York, NY: Oxford Univ. Press.), küresel kamu mallarının iki temel kriteri karşılaması gerektiğini belirtmişlerdir. İlk olarak, söz konusu malların faydalarının tüketimde rekabet olmaması ve dışlanamazlık özellikleri taşıyan belirgin bir kamusallık niteliğine sahip olması gerekir. İkinci olarak, bu faydalar, birden fazla ülkeyi kapsayacak, çeşitli nüfus gruplarına hitap edecek ve nesiller boyu uzanacak şekilde neredeyse evrensel düzeyde bir nitelik sergilemelidir. Bu özellik, küresel kamu mallarının kamusal alanını tüm insanlık olarak tanımlayarak insanlığı kolektif bir lehtar olarak niteler. Benzer şekilde, Nye (2017Nye, J. S. (2017). The Kindleberger Trap. 10 Ekim 2023 tarihinde adresinden alındı.) şöyle bir çıkarımda bulunur: “Yerel siyasette hükümetler, asayiş veya temiz çevre gibi tüm vatandaşların yararlanabileceği ve hiçbirinin dışlanmadığı kamu malları üretir. Küresel düzeyde, istikrarlı bir iklim, finansal istikrar veya denizlerin özgürlüğü gibi kamu malları, büyük güçlerin liderlik ettiği koalisyonlar tarafından sağlanır.” Esasında Nye’nin bu çıkarımı, tüm insanlık için gelecek güvencesi sağlama amacı taşıyan küresel kolektif eylemlere gerekçe olarak Çin’in yeni kamu malları ortaya koymasına denk gelir.

21. yüzyılın önde gelen ekonomik gücü olarak ortaya çıkan Çin (Kariuki, 2022Kariuki, R. (2022). China Economic Relations with Developing Countriesin Africa. A Critical Literature Review. Journal of International Relations and Policy, 1 - 11.; Gürcan, 2022Gürcan, E.C. (2022). Deciphering the Chinese economic miracle: Lessons for the developing world. Belt & Road Initiative Quarterly, 3(2), 46-75.), Samuel Huntington’ın medeniyetler çatışması tezinde (Huntington, 1996Huntington, S. (1996). The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order. New York, NY: Simon and Schuster.) tasvir edilen çatışmaları hafifletmek için hem gelişmiş hem de gelişmekte olan ülkelere küresel kamu malları sunma konusunda asil bir girişim başlatmıştır. Çin’e göre istikrarlı bir ekonomi geliştirmek için barışçıl bir ortam gereklidir. Böylece, Çin-Afrika İşbirliği Forumu (FOCAC) ve Kuşak ve Yol Girişimi (KYG) gibi girişimler aracılığıyla sunulan küresel kamu malları, Çin’in Afrika politikasının ana odak noktası haline gelmiştir. Çin’e göre, kalkınma sadece birkaç ülkenin, belirli sınıfların veya toplum kesimlerinin tekelinde olmamalıdır. Paylaşılan bir refah olmalıdır. Bu nedenle, Çin’in stratejik genişlemesinin altında yatan mantık, Afrika’nın çeşitli bölgelerinde ve diğer küresel coğrafyalarda ekonomik refahı teşvik etme çabasında yatmaktadır. Bu çabalar da, nihai olarak uyumlu bir birlikte yaşamı teşvik etme ve sürdürülebilir kalkınmayı kolaylaştırma amacı taşımaktadır.

Bu nedenle, özellikle gelişmekte olan ülkelere yönelik uygulanan “küreselleşme” (going global) stratejisi, Çin’in Afrika’ya toplam yatırımlarının 200 milyar ABD dolarını aşmasıyla sonuçlanmıştır (Wencheng, 2023Wencheng, M. (2023). China, Africa cooperation impacts the world. 20 Kasım 2023 tarihinde adresinden alındı.). “Maddi küresel kamu malları” çerçevesinde, Çinli şirketler Afrika’da demiryolları, karayolları, limanlar, havaalanları, özel ekonomik bölgeler ve endüstri parkları gibi çeşitli altyapı tesisleri inşa etmiştir. Bu girişimler kıtanın ekonomik gelişimini büyük ölçüde iyileştirmekte, yabancı yatırımlar çekmekte, yerel istihdamı teşvik etmekte, insanları yoksulluktan kurtarmakta ve bölgeyi kademeli olarak refah ve zengin bir hayata doğru ilerletmektedir (Wencheng, 2023Wencheng, M. (2023). China, Africa cooperation impacts the world. 20 Kasım 2023 tarihinde adresinden alındı.).

Bu bağlamda, mevcut makalenin temel amacı, Çin’in küresel kamu malları sağlayıcısı olarak Afrika ülkelerinin modernizasyonu ve gelişimi üzerindeki etkilerini anlamaktır. Ayrıca, bu yolda kullanılan mekanizmalarla bilrikte geleneksel Batılı ortakların tepkilerini incelemektir. Bu araştırma, Çin ve Afrika ülkeleri arasındaki uluslararası işbirliğinin değişen dinamiklerine, özellikle küresel kamu malları bağlamında ışık tutmayı amaçlamaktadır.

Çin-Afrika işbirliği tartışması; iki medeniyet arasında eski zamanlardan beri süregelen, emperyalizme karşı mücadelede ve özgürlük ve kalkınma arayışlarında ortak çabalarla sağlamlaşan ilişkilerin bir ifadesi olan “dayanışma tezi” çerçevesinde değerlendirilebilir (Kagwanja, 2016Kagwanja, P. (2016). Paving Africa’s Silk Road: China-Africa Relations in the 21st Century: The Development Turn. Nairobi, Kenya: Tafiti House Publishers for Africa Policy Institute.). Bu olgu özellikle iki farklı örnek üzerinden açıklanabilir. İlk olarak, Aralık 1982’de Çin Başbakanı Zhao Ziyang’ın 11 Afrika ülkesini ziyaret etmiştir. Bu ziyaret, Afrika-Çin işbirliğinin ‘Dört İlkesi’ni teşvik etmiştir: Eşitlik ve karşılıklı yarar, uygulanabilir sonuçlara odaklanma, çeşitlilik ve ekonomik gelişme (Uchehara, 2009Uchehara, K. E. (2009). China-Africa Relations in the 21st Century: Engagement, Compromise and Controversy. International Relations, Academic Journals, 6(23), 95-111.). İkinci olarak, 1996 yılının Mayıs ayında o zamanın Cumhurbaşkanı Jiang Zemin’in 6 Afrika ülkesine yaptığı ziyaret ve Afrika Birliği’nin öncülü olan Afrika Birliği Örgütü’nün (ABÖ) merkezindeki ana konuşması, Çin-Afrika ilişkilerinin derinlemesine gelişimini teşvik etmek için Afrika ülkeleriyle danışma ve işbirliğine yönelik kurumsal bir platform kurma ihtiyacı üzerine beş noktada özetlenebilen bir öneri sunmuştur (Anshan, 2012Anshan, L. (2012). Origin of the FOCAC: Reflections on China’s Africa Strategy. Foreign Affairs Review (3).). Bu yol gösterici gelişmeler, Çin-Afrika ilişkilerinde yeni bir dönemi ve az gelişmişlik altında her alanda yoksullaştırılmış bir kıtaya kamu malları sunma konusunda yeni bir dönüşüme işaret etmiştir.

Esasen Çin ve Afrika arasındaki işbirliği, medeniyetlerin uzun süreli tarihsel bağlarına dayanır. Bu işbirliği; yüzyıllar öncesine, Afrikalı tüccarların, gezginlerin ve bilginlerin Çin ile etkileşime girdiği ve Çinli denizcilerin Afrika kıtasına sayısız seyahat gerçekleştirdiği dönemlere uzanan, Çin ve Afrika arasındaki geniş ve kalıcı ilişkiler tarihine dayanmaktadır. Ayrıca bu işbirliği, her bireyin onura ve saygıya layık olduğu inancını savunan ve özgürlük ve bağımsızlığı destekleyen değerlerin teşvik edilmesini savunan çağdaş Çin’in insanlığa olan bağlılığını yansıtmaktadır (Meinert, 2010 ve Liu, 2015Meinert, C. (2010). Traces of Humanism in China: Tradition and Modernity. Transcript.). Çin’in küresel kamu malları girişimlerinin Afrika kıtasının modernleşmesine nasıl katkı sunabileceğini ele alan makale, masaüstü literatür taraması yöntemini benimsemiştir. Makale aynı zamanda, 2000’den 2023’e kadar Çin-Afrika İşbirliği Forumu, Kuşak ve Yol Girişimi (KYG), Küresel Kalkınma Girişimi, Küresel Güvenlik Girişimi, Küresel Medeniyet Girişimi ve Afrika Boynuzu’nda Barış ve Kalkınma Görüşü gibi Çin’in küresel kamu malları olarak adlandırdığı ana girişimleri süreç izleme (Gürcan, 2020Gürcan, E. C. (2020). The Changing Geopolitical Economy of Transcaucasia under Multipolarity. World Review of Political Economy, 11(4), 533-550.) yoluyla derinlemesine incelemektedir. Bu girişimler, Afrika kıtasını bir kalkınma merkezi haline getirmiştir.

Çin ve Modernleşmiş Bir Afrika’nın Oluşumu: Süreç İzleme Analizi

1980’ler Afrika için “kayıp on yıl” olarak adlandırılır (Adjei, Kyei & Kwadwo, 2014Adjei, P. (2014). Global Economic Crisis and Socio-Economic Vulnerability: Historical Experience and Lessons from the “Lost Decade” for Africa in the 1980s. Ghana Studies, 17(1), 39-61.). Bu dönemde, dışarıdan ithal edilen modernizasyon modeli, kıtayı çözülmesi güç bir sosyo-ekonomik krize sürüklemiştir. Tek partili diktatörlükler, askeri darbeler ve kişisel diktatörlükler, Afrika’nın modernizasyon ve ekonomik toparlanmaya alternatif bir yol çizme çabalarını baltalamıştır. Afrika’nın Batı’daki geleneksel ortakları, Bretton Woods sistemi (Dünya Bankası ve Uluslararası Para Fonu) aracılığıyla, kıtanın ekonomilerini kurtarmak yerine yıkıcı Yapısal Uyum Programları’nı (SAP) dayatmıştır (Geo-JaJa & Mangum, 2001Geo-JaJa, M. A., & Mangum, G. (2001). Structural Adjustment as an Inadvertent Enemy of Human Development in Africa. Journal of Black Studies, 30-49. doi). Sömürgeci yönetim tarzını benimseyen çoğu Afrika ülkesi zayıf ekonomik bir temel üzerinden birçok sorunla boğuşmuştur. Hastalıklar, istikrarsızlık ve yoksulluk, Afrika’da adeta “geçimsizliğin üçlüsü” haline gelmiştir. Afrika Kıtası’nın modernizasyon arayışları bu dönemde durmuştur.

21. yüzyılın başında, Çin’deki modernizasyon başarısı, Afrika Rönesansı ve kıtanın bağımsız modernizasyon yolu için ilham kaynağı olmuştur. Kıta, “Doğuya Doğru Yönelme Politikası”nı benimseyerek, Çin ile ‘eşit ortaklık’, ‘karşılıklı işbirliği’ ve ‘dayanışma’ üçlüsünü ortak bir gelecek ve paylaşılan refah arayışında tanımlayan yeni bir ortaklık kurmuştur (Kagwanja 2016Kagwanja, P. (2016). Paving Africa’s Silk Road: China-Africa Relations in the 21st Century: The Development Turn. Nairobi, Kenya: Tafiti House Publishers for Africa Policy Institute.). Çin, ortaya koyduğu küresel kamu malları aracılığıyla, Afrika modernizasyonunu yönlendiren ideoloji olarak Pan-Afrikanizm ruhuna dokunabilmiştir.

Çin’in, iki medeniyet arasındaki işbirliğini etkili bir şekilde somutlaştırma yönünde yeni kamu malları geliştirmesi, Çin-Afrika ilişkilerinde adeta bir devrim yaratmıştır. Bu makale, süreç izleme yöntemi aracılığıyla, 2000’den 2023’e kadar Afrika’nın modernizasyonunda ve 21. yüzyıl döneminde Çin-Afrika işbirliklerinin güçlenmesinde hayati rol oynayan ana girişimleri (küresel kamu mallarını) irdeleyecektir.

İlk olarak, 2000 yılında kurulan Çin-Afrika İşbirliği Forumu (FOCAC), Çin-Afrika ilişkilerinin itici motorunu yönlendiren önde gelen bir resmi politika forumu haline gelmiştir (Kagwanja, 2020Kagwanja, P. (2017). Can China’s ‘Ecological Civilisation’ Paradigm Stabilise Liberal Democracy. 14 Aralık 2020 tarihinde adresinden alındı.). Güney-Güney işbirliğinin önemli bir göstergesi olan FOCAC, küreselleşme karşıtı eğilimlerle yüzleşen bölünmüş ve kutuplaşmış küresel toplumumuzda medeniyetlerin ihtiyaç duyduğu diyalogu temsil etmektedir. Bugün, 2.8 milyardan fazla insanı temsil eden Çin ve 54 Afrika ülkesinden oluşan “FOCAC Topluluğu”, “Afrika’nın Yükselişi” anlatısının ayrılmaz bir parçası haline gelmiştir. FOCAC’ın kuruluşu, Çin-Afrika ilişkilerinin derinlemesine gelişimini teşvik etmeye yönelik Afrika ülkeleriyle danışma ve işbirliği adına kurumsal bir platform kurma ihtiyacını ifade etmektedir (Anshan, 2012Anshan, L. (2012). Origin of the FOCAC: Reflections on China’s Africa Strategy. Foreign Affairs Review (3).). İki medeniyet, stratejik ilişkilerini geliştirmek ve yeni yollar belirlemek üzere her üç yılda toplanmaktadır.

Üç yıllık zirvelerin Çin-Afrika İşbirliği’nin bir dayanak noktası haline gelmesinin ardından Aralık 2003’te Çin-Afrika İşbirliği Forumu’nun (FOCAC) 2. Bakanlar Konferansı Etiyopya’nın Addis Ababa şehrinde gerçekleşmiştir. Bu konferansın odak noktası, 10 binden fazla Afrikalı profesyoneli çeşitli alanlarda eğitme taahhüdüyle insan kaynakları gelişimine yönelik işbirliğini güçlendirmekti. Ayrıca bu konferans, Çin pazarına erişimi genişleterek bazı ürünler için gümrük vergisi muafiyeti sağladı. Dahası söz konusu konferans, turizm işbirliğini vurgulayarak sekiz Afrika ülkesini Çinli turist grupları için potansiyel destinasyonlar olarak tanımladı. Dikkat çekici olarak, bu etkinlik sırasında bir Çin-Afrika Gençlik Festivali gerçekleştirilmesi teklifi sunuldu (Dışişleri Bakanlığı, 2023Dışişleri Bakanlığı (2023). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.).

2006 yılında Kasım ayında Pekin’de gerçekleşen 3. Bakanlar Konferansı ve FOCAC Zirvesi’nde Çin, 5 milyar ABD doları tutarında kredilere ek olarak yine 5 milyar ABD doları tutarında Çin-Afrika Kalkınma Fonları (CADF) tesis etti. Bu fonlar, Afrika’da yatırım yapan Çin şirketlerini desteklemeye ayrıldı. Taahhütleri kapsamında Çin, Afrika Birliği Konferans Merkezi inşa etmeyi ve Afrika’dan ihraç edilen ürün sayısını 190’dan 440’ın üzerine çıkarmayı, bunlardan bazılarının ise sıfır gümrük vergisi ile ithal edilmesini vadetti. Sağlık konuları ilk kez gündeme alındı. Çin sıtma ile mücadeleye katkıda bulunmayı, önleme ve tedavi merkezleri kurmayı ve sıtma ilaçları sağlamayı taahhüt etti. Eğitim alanında Çin, Afrika genelinde 100 kırsal okul inşa etmeyi ve 2009 yılına kadar yıllık burs sayısını 2 bine çıkarmayı vadetti (Çin Dışişleri Bakanlığı). Bu, Çin üniversitelerinde eğitim gören Afrikalı öğrenci sayısında önemli bir artışa yol açmıştır ve bağımsızlık sonrası dönemde çoğu öğrenci için ‘tercih edilen geleneksel eğitim destinasyonlarından’ önemli bir sapmaya işaret etmiştir.

FOCAC’ın 4. Bakanlar Konferansı 8-9 Kasım 2009 tarihlerinde Mısır’ın Şarm el-Şeyh kentinde gerçekleşmiştir. Toplantıya Çin Başbakanı Wen Jiabao, Mısır Cumhurbaşkanı Hüsnü Mübarek, 49 Afrika ülkesinden liderler ve Afrika Birliği temsilcileri katıldı. Toplantıda, katılımcılar 2010-2012 Dönemi Şarm el-Şeyh Deklarasyonu ve Eylem Planını kabul ederek, Çin ve Afrika arasındaki işbirliğini güçlendirmek için bir yol haritasını belirlediler. İklim değişikliğiyle mücadeleye öncelik verildi ve 100 temiz enerji projesi başlatarak proaktif yanıtlar oluşturma taahhüdünde bulunuldu. Ayrıca Çin; eğitim, kapasite geliştirme ve teknoloji transferi konularında Çin-Afrika Bilim ve Teknoloji ortaklığının kurulması da dahil olmak üzere bir dizi taahhütte bulundu. Yine Çin, bilim ve teknolojik araştırma projelerine destek sunmayı ve 100 post-doktora araştırmacısını Çin’de araştırma yapmak üzere ağırlamayı vadetti. Ayrıca toplantı, Çin tarafından inşa edilen tarım teknolojisi gösterim merkezlerinin ve 2 binden fazla Afrikalı tarım teknisyenini eğitmek için tesislerin kurulması kararıyla sonuçlandı. 4. FOCAC zirvesinin sonuçlarının uygulanmasını sağlamak için Çin, 10 milyar ABD doları tutarında uygun koşullu krediler ve ek olarak 1 milyar ABD doları tutarında küçük ve orta ölçekli işletmelere (KOBİ’ler) yönelik finansal destek sağladı. Ayrıca Çin, o yılın sonuna kadar vadesi dolan faizsiz hükümet kredileriyle ilişkili borçları iptal ederek Afrika ile ekonomik işbirliğini teşvik etme konusundaki taahhüdünü gösterdi (Enuka, 2010Enuka, C. (2010). The forum on China-Africa cooperation (FOCAC): A framework for China’s re-engagement with Africa in the 21st Century. Pakistan Journal of Social Sciences, 209-218.).

FOCAC’ın 5. Bakanlar Konferansı, 19-20 Temmuz 2012 tarihlerinde, Çin içindeki liderlik değişimiyle birlikte Pekin’de gerçekleşti. Dikkate değer olarak, Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri Ban Ki-Moon, konferansa ilk kez katıldı ve FOCAC’ın küresel sahnede artan etkisini vurguladı. Pekin, önemli bir hamleyle, Afrika’da altyapı, tarım, imalat ve küçük ve orta ölçekli işletmeler dahil olmak üzere çeşitli sektörleri desteklemek için 20 milyar ABD doları tutarında bir kredi hattı açtı (Zhang, 2015Zhang, J. (2015). China and Africa regional economic cooperation: History and prospects. PULA: Botswana Journal of African Studies, 29(1).).

2006 FOCAC zirvesinde başlatılan Çin-Afrika Kalkınma Fonu’na yapılan mali taahhüt, 1 milyar ABD dolarından 5 milyar ABD dolarına çıkarıldı. Ayrıca Çin, 32 Afrika ülkesiyle yatırım koruma konusunda ikili anlaşmalar imzaladı ve diğer 45 ülke ile Ortak Ekonomi ve Ticaret Komisyonları kurdu. Çin-Afrika Kalkınma Fonu kapsamında, 30 Afrika ülkesinde 61 projeyi kapsayan daha geniş bir girişimin parçası olan 53 projeye yaklaşık 1 milyar 806 milyon ABD doları yatırım yapıldı.

Çin ayrıca, Afrika’nın altyapı, madencilik, imalat ve finans sektörlerini desteklemeyi amaçlayan yeni, şartsız kredi olanakları sundu. Ayrıca, “Afrika Yetenek Programı” adı verilen ve çeşitli sektörlerde 30 bin personeli eğitmeyi hedefleyen dikkate değer bir taahhüt duyuruldu. Ancak, 2012 zirvesinde, teknoloji transferi ile ilgili yerine getirilmemiş vaatler konusuna dikkat çekildi ve Afrika’nın ham madde ihraç ederken Çin’in imal edilmiş mallarını ithal etmeye devam ettiği, ticaret dengesizliğine yol açan mevcut ticaret dinamikleriyle ilgili endişeleri gündeme getirildi (Bhura, 2016Bhura, S. (2016). FOCAC 2012 - Sino-African Ties Surge Ahead, Africa Trends. 11 Aralık 2020 tarihinde adresinden alındı.). Ticaret dengesizliği sorunlarına yönelik olarak Çin, Afrika’nın madencilik dışı mallarının ithalatını artırma ve Çin pazarına vergisiz giren mallar listesini genişletme sözü vererek, iki bölge arasındaki ticaret dengesizliklerini düzeltme taahhüdünde bulundu. Ayrıca AVIC International Holding Corporation gibi özel kuruluşlar aracılığıyla Çin, 2014 yılında Africa Tech Challenge (ATC)’ı başlatarak, dijital teknoloji kullanımı ve Afrikalı gençlere mesleki eğitim alanında ücretsiz zengin bilgi sağlamayı amaçladı (Muthoni, 2023Mary Muthoni. (2023). Participants laud technology transfer initiative at just-concluded Africa Tech Challenge. 5 Kasım 2023 tarihinde adresinden alındı.).

6. Zirve, 2015’te Güney Afrika’nın Johannesburg kentinde gerçekleşti ve gündem Afrika’nın sanayileşmesine doğru kaydı. Çin Devlet Başkanı Xi, küresel kamu mallarının önemli bir parçası olarak “endüstriyel işbirliği” ve “stratejik tamamlayıcılığın” Çin-Afrika ilişkilerini şekillendirmedeki önemini vurguladı. Bu doğrultuda Çin, emek yoğun sanayilerinin bir kısmını Afrika’ya taşıma girişimini başlattı. Önemli bir taahhüt gösteren Çin, Afrika’ya daha önce eşi görülmemiş 60 milyar ABD doları tutarında finansman sağlamayı taahhüt etti; bu finansman hibeler, faizsiz krediler ve ticari finansmanı içeriyordu. Söz konusu mali destek, 5 milyar ABD doları faizsiz yardım, 35 milyar ABD doları tercihli krediler ve ihracat kredileri, Çin-Afrika Kalkınma Fonu ve Afrika Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeler (KOBİ’ler) Özel Kalkınma Kredisi için ek 5’er milyar ABD doları ve Çin-Afrika Üretim İşbirliği Fonu için başlangıç sermayesi olarak 10 milyar ABD doları içeriyordu (Xinhua, 2015Xinhua. (2015). Xi announces 10 major programs to boost China-Africa cooperation in coming 3 years. 11 Aralık 2020 tarihinde adresinden alındı.).

2018 Çin-Afrika İşbirliği Forumu, Çin ve Afrika arasındaki ilişkide bir dönüm noktası teşkil eder. O yılın Mayıs ayına kadar, tüm Afrikalı BM üye devletleri, Çin Halk Cumhuriyeti’ni Çin’in tek meşru temsilcisi olarak resmi olarak tanımıştı, Esvatini (Esvaziland) ise Tayvan ile ilişkileri nedeniyle tek istisna oldu. Dikkate değer bir şekilde, Eylül ayının başında BM Genel Kurulu toplantısıyla paralel olarak Pekin’de düzenlenen FOCAC zirvesine daha fazla Afrikalı lider katıldı. Çin’in başını çektiği küresel kamu mallarının Afrika’daki sürdürülebilir kalkınmanın ana itici gücü haline geldiğinin bilincinde olan çoğu lider, ikili anlaşmaları güvence altına almak için 2018 FOCAC Zirvesi’ne katılmayı tercih etti. Zirvede, Devlet Başkanı Xi, Çin-Afrika işbirliğini yönlendirecek sekiz önemli girişimi duyurdu. Bu girişimler; endüstriyel teşvik, altyapı bağlantısı, ticaret kolaylaştırma, yeşil kalkınma, kapasite geliştirme, sağlık hizmetleri, halklar arası değişimler ve barış ve güvenlik alanlarını kapsıyordu. Bu ana unsurları desteklemek için Çin, ek olarak 60 milyar ABD doları tutarında bir ekonomik paket taahhüt etti. Devlet Başkanı Xi, FOCAC 2018 zirvesinin açılış konuşmasında, 20 milyar ABD doları yeni kredi hatları, 15 milyar ABD doları hibe, faizsiz kredi veya uygun koşullu krediler şeklinde dış yardım, kalkınma finansmanına adanmış 10 milyar ABD doları özel fon ve Afrika’dan ithalatı finanse etmeye yönelik 5 milyar ABD dolar özel fon taahhüt etti (Xinhua, 2018Xinhua. (2018). Xi delivers speech at 2018 FOCAC Beijing Summit. 12 Aralık 2020 tarihinde adresinden alındı.).

2021’deki 8. FOCAC toplantısında önemli açıklamalar yapıldı ve dört karar alındı: Dakar Eylem Planı, Çin-Afrika İşbirliği Vizyonu 2035, Çin-Afrika İklim Değişikliği Deklarasyonu ve FOCAC’ın 8. Bakanlar Konferansı Dakar Deklarasyonu. Ayrıca Devlet Başkanı Xi, konferans sırasında Çin-Afrika Vizyonu 2035’in ilk üç yılı için 9 farklı odak alanı belirledi. Bu alanlar sağlık, yoksulluk azaltma ve tarım, ticaret, yatırım, dijital yenilik, yeşil kalkınma, kapasite geliştirme, halklar arası değişimler ve barış ve güvenlik alanlarını kapsamaktaydı (Xi, 2021Xi (2021). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.). 8. FOCAC zirvesi, dünyanın koronavirüs (COVID-19) pandemisinin çok yönlü etkileriyle karşı karşıya olduğu bir dönemde gerçekleşti. Ancak, pandemi döneminde Çin-Afrika işbirliği büyük zorluklarla test edildi. Çin ve Afrika, uluslararası ve bölgesel konularda sayısız ortak perspektif sergileyerek, nispeten tutarlı pozisyonlarını korumuştur.

Afrika, Çin’in temel çıkarlarını ilgilendiren konulara sarsılmaz destek göstererek, iki taraf arasındaki dostane ilişkilerin istikrarına katkıda bulunmuştur. Çin kendi sınırları içerisinde salgınla mücadelede büyük baskıyla karşı karşıya kalmasına karşın, Afrika ülkelerine ve Afrika Birliği’ne (AfB) önemli yardımlarda bulunmuştur. Bu yardımlar, COVID-19 pandemisine karşı Afrika’nın direncini güçlendirmek için yaklaşık 5.4 milyon maske, bir milyondan fazla test kiti ve binlerce kişisel koruyucu ekipmanın sağlanmasını içeriyordu. Benzer şekilde, Jack Ma Vakfı; özel ve kamu sektörleri arasında işbirlikleri gerçekleştirerek, Afrika’nın her 54 ülkesine dağıtılmak üzere yaklaşık 4.6 milyon maske, 500 bin çift eldiven, 500 bin sürüntü ve test kiti, 200 bin yüz siperliği, 200 bin koruyucu giysi seti, 2 bin sıcaklık tabancası, 300 vantilatör ve 100 vücut ısı tarayıcısı ile katkıda bulunmuştur. Devlet Başkanı Xi Jinping, Afrika’ya aylık 30 milyon test kiti, 10 bin vantilatör ve 80 milyon maske tedarik etmeyi taahhüt etmiştir (Mwangi, 2020Mwangi, N. (2020). China’s aid to Africa in fighting COVID-19. 12 Aralık 2020 tarihinde adresinden alındı.). Ayrıca AfB’nin 2022’ye kadar Afrika nüfusunun yüzde 60’ını aşılamayı hedeflemesi doğrultusunda Devlet Başkanı Xi, Çin’in Afrika’ya ek bir milyar aşı dozu katkıda bulunacağını açıklamıştır. Bu taahhüt, 600 milyon dozun bağış olarak ve 400 milyon dozun Çin şirketleri ile Afrika ülkeleri işbirliğinde üretimi gibi mekanizmalar aracılığıyla sağlanmasını kapsamıştır (Huaxia, 2021Huaxia. (2021). Xi announces supplying Africa with additional 1 bln COVID-19 vaccine doses, pledges to jointly implement nine programs. 13 Aralık 2020 tarihinde adresinden alındı.). Ayrıca Devlet Başkanı Xi, Çin’in Afrika ülkeleri için 10 tıp ve sağlık projesi gerçekleştirmeyi taahhüt etmiştir. Bu girişimlerin bir parçası olarak, 1.500 tıbbi personel ve halk sağlığı uzmanı Afrika’ya gönderilmiştir. Afrika’nın pandemiyle mücadelesine etkin olarak destek veren Çin, kıtanın yanıt çabalarını güçlendirme konusunda kritik bir rol oynamıştır (Elnor, 2022Elnor (2022). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.).

Bütünsel olarak FOCAC, Çin’in küresel kamu mallarının Afrika’ya uygulanmasında temel bir vasıta haline gelmiştir ve bu durum, Pekin’in ABD’yi geçerek dünyanın en büyük yabancı doğrudan yatırımcısı olarak Afrika’ya daha fazla yatırım yapmasına yol açmıştır (Yu, 2021Yu, S. Z. (2021). Why substantial Chinese FDI is flowing into Africa. 15 Kasım 2022 tarihinde adresinden alındı.). Böylelikle, Çin’in Afrika’daki yatırım kapasitesini artırma konusundaki ısrarı ABD tarafından bırakılan önemli bir boşluğu doldurmuştur ve ikna edici ekonomik işbirliği ile Afrika’nın yakın zamanda küresel ekonomik büyümenin katalizörü haline gelme potansiyelini güçlendirmiştir.

Çin’in Afrika’da küresel kamu mallarına katkı sağlama çabalarında eşit derecede önemli olan unsur, Kuşak ve Yol Girişimi’dir (KYG). Eylül 2013’te, Kazakistan’a yaptığı üst düzey bir ziyaret sırasında Devlet Başkanı Xi Jinping, Çin’in İpek Yolu Ekonomik Kuşağı’nı (SREB) kurma planını dünyaya tanıttı. Bir ay sonra Endonezya’da, 21. Yüzyıl Deniz İpek Yolu’nu (MSR) duyurdu (Jiao, 2013Jiao, W. (2013). President Xi Gives Speech to Indonesia’s Parliament. 12 Aralık 2020 tarihinde adresinden alındı.). Bu iki girişim daha sonra Çin’in Tek Kuşak, Tek Yol (OBOR) girişimi olarak bilinir hale geldi. Ancak, birleşik bir ekonomik alan oluşturmak için bu iki girişim birleştirildi ve ‘Kuşak ve Yol Girişimi’ olarak yeniden tescillendi (Dünya Bankası, 2018Dünya Bankası (2018). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.).

Günümüzde KYG, ulaşım ağlarını ve pazarları genişletmekte, üretim kapasitesini artırmakta, malların, sermayenin, enerjinin, ham maddelerin, bilginin, insanların ve kültürün aktarımını kolaylaştırmaktadır (Ghiasy & Zhou, 2017Ghiasy & Zhou (2017). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.). Bütünsel olarak KYG, “insan odaklı ortaklık” değerlerini güçlendiren unsurları kapsamaktadır. Sahip olduğu vizyon ve misyon doğrultusunda KYG, siyasal esgüdümlenmeyi teşvik etme, bağlantıları kolaylaştırma, engelsiz ticareti teşvik etme, finansal bütünleşmeyi ilerletme ve insanlar arası bağları güçlendirme kolektif hedefini gerçekleştirmeye devam etmektedir (NDRC, 2015NDRC. (2015). National Development and Reform Commission, People’s Republic of China, Vision and Actions on Jointly Building Belt and Road. 22 Ekim 2023 tarihinde adresinden alındı.). Afrika Birliği’nin 2063 Gündemi ve Afrika Altyapı Gelişim Programı (PIDA) ile ortak zeminde buluşan, kıtada daha büyük bölgesel bütünleşmeyi teşvik eden KYG, Afrika’da sanayileşme ve imalatın itici gücüne dönüşmüştür (Marais & Labuschagne, 2019Marais, H. (2019). If you want to prosper, consider building roads: China’s role in African infrastructure and capital projects. 12 Aralık 2020 tarihinde adresinden alındı.). Ayrıca Devlet Başkanı Xi Jinping’in Asya, Afrika ve Avrupa’yı bağlama planını duyurmasının üzerinden 10 yıl geçtikten sonra, 21. yüzyılın Kuşak ve Yol Girişimi, Çin’in yurtdışındaki tüm angajmanlarını tanımlayan geniş bir programa dönüşmüştür (Dünya Bankası, 2019Dünya Bankası (2019). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.). Günümüzde, KYG’ye katılan ve işbirliği belgeleri imzalayan 150’den fazla ülke ve 30’dan fazla uluslararası kuruluş bulunmaktadır. Küresel olarak, KYG kapsamında 1 trilyon ABD doları toplam harcama ile uygulanan 3 binden fazla proje bulunmaktadır (Çin Halk Cumhuriyeti Grenada Büyükelçiliği, 2023Çin Halk Cumhuriyeti Grenada Büyükelçiliği (2023). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.). Afrika’da KYG kapsamında gerçekleştirilen bu özgürleştirici projeler, ‘borç tuzağı’ diplomasisi üzerine tartışmaları tetiklemiştir.

FOCAC ve KYG’ye ek olarak üçüncü unsur ise Küresel Kalkınma Girişimi (GDI)’dir. COVID-19 pandemisinin ardından insanlık için barış ve gelişmeyi sağlama taahhüdünde bulunan Çin, barışçıl gelişim kavramını tamamen yeni bir seviyeye taşımıştır. Devlet Başkanı Xi Jinping, Çin’in küresel kamu malları sağlamaya yönelik yeni çerçevesi olarak GDI’yi duyurmuştur. GDI’nin temel amacı; küresel topluluğa ve Birleşmiş Milletlere 2030 Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri’ni gerçekleştirmelerine yardımcı olmak, gelişen ülkelerde COVID-19’un yıkıcı etkilerini tersine çevirmek, çevre bozulması ve iklim değişikliği sorunlarına, yoksulluk azaltma ve gıda güvenliği sorunlarına çözüm yaratmak, yeşil toparlanma ve kalkınma ile doğal çevrenin uyum içinde geliştirilmesini sağlayacak ekolojik medeniyet ilkelerini teşvik etmektir. Ayrıca bu amaçlar, sanayileşme, dijital ekonomi ve dijital çağda bağlantısallığı da kapsar (Birleşmiş Milletler, 2023Birleşmiş Milletler (2023). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.).

Çin’in küresel kamu mallarına katkısı dahilinde dördüncü unsur, Küresel Güvenlik Girişimi (GSI)’dir. Küresel istikrarı teşvik etmek, ortak sorunlara çözüm bulmak ve gelecek nesillerin ve demokrasilerinin refahını korumak amacıyla Çin, Küresel Güvenlik Girişimi’ni açıkladı. Girişim, ortak güvenlik, egemenlik ve toprak bütünlüğü, BM Tüzüğü’nün amaçlarına ve ilkelerine bağlılık, tüm ülkelerin meşru güvenlik endişeleri, ülkeler arası anlaşmazlıkların diyalog ve danışma yoluyla barışçıl çözümü ve geleneksel ve geleneksel olmayan alanlarda güvenlik gibi altı temel üzerine kuruludur (Çin Halk Cumhuriyeti, 2023Çin Halk Cumhuriyeti Grenada Büyükelçiliği (2023). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.).

Çin için, barış olmadan gelişme yoktur ve modernizasyon yolu zorlu ve kaygan olacaktır. Böylece, GSI, geleneksel ve geleneksel olmayan güvenlik tehditlerinin insanlığın varlığını tehdit ettiği bir zamanda, çok taraflılığın ve uluslararası dayanışmanın ilkelerini savunmayı ve tüm halkların zorlukların üstesinden gelmek için birlikte çalışma arzusunu desteklemeyi amaçlamaktadır. Bu girişim, Afrika kıtasının yönetişim mimarisindeki kırılganlığı nedeniyle devlet içi ve devletler arası çatışmalara yol açtığı için kıtada önemlidir.

Çin’in küresel kamu mallarına katkısı dahilinde beşinci unsur, Afrika Boynuzu’nda Barış ve Kalkınma Görüşü’dür. Yukarıda belirtildiği gibi, Afrika Boynuzu’ndaki bazı demokrasiler istikrarsızdır. Bölge, yenilenen süper güç gerilimlerinin yeni tiyatrosu haline gelmiştir. Bölgedeki rekabetçi ve stratejik konumlanmalar nedeniyle ortaya çıkan jeopolitik gerilimler, Afrika’daki Boynuz bölgesini daha da istikrarsız hale getirmiştir. Geçmiş deneyimlerden ders çıkaran Çin, son 30 yılda herhangi bir askeri çatışmadan kaçınmıştır. Uzun süren barış döneminin sonucunda Çin, dünyanın en gelişmiş ve en hızlı gelişen ülkesi olarak ortaya çıkmıştır. Böylelikle, tüm insanlık için paylaşılan refah anlayışıyla hareket eden Çin, Ocak 2022’de Kenya’nın Mombasa kentinde “Afrika Boynuzu’nda Barış ve Kalkınma Görüşü”nü açıklamıştır (Azam, 2022Azam, A. (2022). Outlook for Peace and Development offers long-term solution for the Horn of Africa. Retrieved from CGTN.). Girişim, GDI ve GSI ideallerini Boynuz bölgesine yerelleştirmeyi amaçlamaktadır. Ayrıca bölge ülkelerinin güvenlik, kalkınma ve yönetişim zorluklarına destek olmayı hedeflemektedir. Buna ek olarak Pekin, girişimi daha da somutlaştırarak, Afrika Boynuzu Meseleleri İçin Özel Bir Elçi atamıştır. Böylece Çin; bölgesel siyaset, güvenlik ve kalkınma gündemleri dahilinde uzun süreli barış, istikrar ve refahı gerçekleştirmek için bölgesel fikir birliğini güçlendirmeye yardımcı olmaktadır.

Çin’in küresel kamu mallarına katkısı dahilinde altıncı unsur, Küresel Medeniyet Girişimi (GCI)’dir. Devlet Başkanı Xi Jinping, 15 Mart 2023’te Çin Komünist Partisi (ÇKP) Dünya Siyasi Partilerle Yüksek Düzeyli Diyalog Açılış Töreni’nde video bağlantısıyla yaptığı konuşmada, Küresel Medeniyet Girişimi’ni önermiştir ve dünya siyasi partilerini, ulusal kalkınmayı ulusal modernizasyon çabalarıyla bütünleştirmeye, modernizasyon için sağlam bir rota çizmeye ve güç toplamaya davet etmiştir (CGTN, 2023CGTN. (2023). Graphics: How Belt and Road has impacted China-Africa cooperation. 3 Kasım 2023 tarihinde adresinden alındı.). Bir girişim olarak GCI, dünya medeniyetlerinin çeşitliliğine saygı göstermeyi, insanlığın ortak değerlerini savunmayı, medeniyetlerin mirasını ve yeniliğini yapıcı olarak değerlendirmeyi ve halklar arası değişimler ve uluslararası işbirliklerini güçlü bir şekilde savunmayı cesaretlendirmektedir. Devlet Başkanı Xi’ye göre barış, kalkınma, eşitlik, adalet, demokrasi ve özgürlük tüm halkların ortak arzularıdır. Bütünsel olarak GCI, farklı medeniyetler arasında modernizasyonu ilerletmek için insanlığın koruyucusu ve küreselleşmenin özü haline gelmiştir. Afrika için GCI, iki medeniyet arasındaki karşılıklı ilişkiyi güçlendiren bir mücevher tacı olmuştur. GCI, Afrika Yönetişim Mimarisi (AGA) ile iyi uyum sağlamaktadır. Afrika Birliği Anayasal Sözleşme ve Ortak Değerleri tarafından yönlendirilen bir çerçeve olarak AGA (AfB, 2023AfB (2023). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.), Afrika’nın bütünleşmesi, refahı ve gelişimi için kritik olan “iyi yönetişim, demokrasi, insan haklarına saygı, adalet ve hukukun üstünlüğü”nü tanımaktadır (AfB, 2016AfB (2016). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.).

Afrika’nın Yükselişi

Çin’in ortaya koyduğu küresel kamu malları (yani - FOCAC, KYG, GDI, GSI, Afrika Boynuzu’nda Barış ve Kalkınma Görüşü ve GCI), Afrika’nın yeniden doğuşuna ve kıtanın bağımsız modernleşmesine ilham vermiştir (Kagwanja, 2016Kagwanja, P. (2016). Paving Africa’s Silk Road: China-Africa Relations in the 21st Century: The Development Turn. Nairobi, Kenya: Tafiti House Publishers for Africa Policy Institute.). Afrika, “Doğuya Doğru Yönelme Politikası” doğrultusunda Çin ile ortak bir gelecek ve paylaşılan refah hedeflerine yönelik ‘karşılıklı işbirliği’, ‘eşit ortaklık’ ve ‘dayanışma’ üçlemesiyle tanımlan yeni bir ortaklıklar tesis etmiştir. Çin, Afrika modernleşmesini yönlendiren ideoloji olarak Pan-Afrikanizm ruhunu desteklemektedir. Bu ülke, Afrika Birliği’nin 54 üye devleti ile tek tek ilişkiler kurmuş olsa da, kendisinin Afrika ile olan ortaklığı kıtasal bir ölçekte ilerlemektedir. Afrika Birliği’nin modernleşme anlayışı, Pan-Afrikanizm ruhu etrafında şekillenen Çin-Afrika ortaklığı ve dayanışmasının çerçevesi olarak hizmet vermektedir.

Sonuç olarak Çin, 2009’dan bu yana 14 yıl boyunca Afrika’nın en büyük ticaret ortağı olmuştur. Çin-Afrika Ticaret Endeksi’ne göre Çin’in Afrika ile ticareti 2000 yılında 100 milyar yuanın altından başlayarak 2022 yılında 1.88 trilyon yuana yükselmiştir. Bu artış, toplamda 20 kattan fazla bir artışa tekabül eder ve toplam ticaret hacminin yıllık ortalama büyüme oranı %17.7 olarak kayda geçmiştir (Xinhua, 2023Xinhua. (2023). Economic Watch: China-Africa trade index debuts, indicating strong growth. 15 Kasım 2023 tarihinde adresinden alındı.).

Çin’in FOCAC, KYG, GDI, GSI, GCI ve Afrika Boynuzu’nda Barış ve Kalkınma Görüşü gibi küresel kamu malları aracılığıyla Afrika’daki artan etkisi, liberal demokrasilerde bir tür ‘Soğuk Savaş’ zihniyetini tetiklemiştir. Bu zihniyet, Çin’in Afrika’ya sunduğu kamu mallarını “borç tuzağı” olarak nitelemektedir. Neo-sömürgecilik suçlamaları ve gelişmekte olan veya az gelişmiş ülkeleri altyapı projeleri için mali krediler talep etmeye teşvik edip, bu kredileri zamanında ödeyemezlerse onları kontrol etme niyeti (TRT World, 2019TRT World. (2019). How China’s debt trap diplomacy works and what it means. 16 Kasım 2023 tarihinde adresinden alındı.), Çin-Afrika işbirliğini tanımlayan Batı merkezli post-truth (görçek ötesi) anlatısının merkezine yerleşmişti (TRT World, 2019TRT World. (2019). How China’s debt trap diplomacy works and what it means. 16 Kasım 2023 tarihinde adresinden alındı.).

Çin, aynı zamanda, alüminyum, bakır, demir cevheri, kobalt ve lityum gibi nadir toprak mineralleri de dahil olmak üzere doğal kaynak zengini bir kıta olan Afrika’nın kaynaklarını istismar etmekle suçlanmıştır. Bu kaynaklar, Afrika’nın Çin ile olan işbirliğini bozmak için küresel güçler arasında yenilenen jeopolitik rekabetin kaynağı haline gelmiştir. Çin, “borç tuzağı diplomasisi” üzerine yapılan propaganda anlatılarını geçersiz kılacak bir şekilde, 2000 ile 2019 yılları arasında Afrika’da en az 3.4 milyar ABD doları tutarındaki borcu iptal etmiş, yaklaşık 15 milyar ABD doları tutarındaki Afrika borcunu yeniden yapılandırmış veya yeniden finanse etmiştir (Bartlett, 2022Bartlett, K. (2022). China Cancels 23 Loans to Africa Amid ‘Debt Trap’ Debate. 1 Ekim 2023 tarihinde adresinden alındı.). Çeşitli FOCAC konferanslarında Çin, Afrika’nın en az gelişmiş ülkelerin ve ağır borç yükü altında kalan ülkelerin biriken önemli borçlarını, faizsiz Çin hükümeti kredileri yoluyla hafifletmiştir. Çin, ilk FOCAC konferansında, ilgili Afrika ülkelerine yönelik 10 milyar RMB miktarında borç muafiyeti sağlamıştır. Takip eden konferanslar, 2006 Pekin Zirvesi, 2009 Şarm El- Şeyh Konferansı, 2015 Johannesburg Zirvesi ve 2018 Pekin Zirvesi dahil olmak üzere, sırasıyla 2005, 2009, 2015 ve 2018 sonuna kadar vadesi dolacak hükümetlerarası faizsiz kredileri muaf tutmuştur (Aiping & Zhan, 2018Zeng Aiping, a. S. (2018). Origin, Achievements, and Prospects of the Forum on China-Africa Cooperation.). Bu somut önlemler, Afrika ülkelerinin mali yüklerini önemli ölçüde hafifletmiştir. Ayrıca, G20 Borç Hizmeti Askıya Alma Girişimi kapsamında, Çin 12 Afrika ülkesiyle borçları askıya alma anlaşmaları gerçekleştirmiştir. Dahası Çin, 15 Afrika ülkesinin mali zorluklarını daha fazla hafifletmek üzere, 2020’ye kadar vadesi dolan faizsiz kredileri bağışlama kararı almıştır (Li, 2020Li (2020). Kaynak metnin kaynakça bölümünde bu atıf için ayrı bir tam künye verilmemiştir.). Dolayısıyla, “borç tuzağı diplomasisi” anlatıları, Çin-Afrika işbirliğini ve küresel kamu malları üzerinden kurulan ortaklıkları tanımlamakta geçerlilik taşımamaktadır. Çin’in Afrika’ya yaptığı projelerle ilgili diğer post-truth anlatılar, genellikle lobiciler, sivil toplum grupları ve araştırmacılar tarafından çevre endişelerinin bir silah haline getirilmesiyle ilgilidir. Çevresel endişeleri hafifletmek için Çin, ekolojik uygarlığı geliştirme felsefesine dayanan stratejik önlemlerin uygulanması yoluyla doğa ve kalkınmayı uzlaştırmak için elinden gelenin en iyisini yapmıştır (Gürcan, 2021Gürcan, E. C. (2021). On the development of China’s environmental policies towards an ecological civilization. Belt & Road Initiative Quarterly, 2(3).7-25. Dennis Munene Mwaniki - Çin ile Afrika Ülkeleri Arasındaki İşbirliğinin Değişen Dinamikleri: Küresel Kamu Malları Yaklaşımı).

Sonuç

Toplu olarak, Afrika ülkelerine ve diğer gelişmekte olan uluslara yönelik FOCAC, BRI, GDI, GSI, GCI ve Afrika Boynuzu’nda Barış ve Kalkınma Görüşü gibi Çin’in ortaya koyduğu “küresel kamu malları”, Güney-Güney İşbirliği için önemli faydalar sunmaktadır. Çin’in Afrika ile ilişkileri, Pekin’in gelişmekte olan uluslarla yürüttüğü dış ilişkilerin en önemli ve güvenilir bileşeni olarak kendini göstermektedir. Daha önce belirtildiği gibi, çeşitli “küresel kamu malları” sunarak Çin, Afrika’da bağlantıları güçlendirmekte, altyapı gelişimlerini teşvik etmekte, ekolojik uygarlığı desteklemekte ve sanayileşmeyi ilerletmektedir. Çin’in modernleşme sürecindeki dikkate değer başarısı, sadece ilham kaynağı olarak hizmet etmekle kalmamış, aynı zamanda Afrika’nın bağımsız bir modernleşme yoluna yönelik arayışında da güç kazanmasını sağlamıştır. Pan-Afrikanizm çerçevesinde Çin, Afrika Birliği, 2063 Gündemi, Afrika Kıtasal Serbest Ticaret Alanı (AfCFTA)’nı aktif olarak desteklemiş ve Afrika’nın alt bölgesel örgütleriyle ve diğer kıtasal girişimlerle sağlam ilişkiler tesis etmiştir. Çin modernleşmesi ile “Afrika Rönesansı’nın” birleşmesi, kıtanın imajını 2000 yılındaki “Umutsuz Kıta’dan”, yirmi yıldan fazla bir süre sonra “Umutlu Kıta” ve küresel ticaret ile yabancı yatırımlar için yeni bir sınır haline getirmiştir. Bu durum ise yıllar boyunca Afrika kıtasına karşı ayrımcı politikalar uygulayan Afrika’nın geleneksel ortaklarının eleştiri oklarına hedef olmuştur. Sonuç olarak Çin-Afrika işbirliği, bütün bu temelsiz eleştirileri göz ardı ederek insanlık adına ortak kader topluluğu oluşturmuştur.